צצת, עמפמ1נז} עפ1םתמ1נצ 8 1611 6אעמ2ת21ע9פ אעצע1פ

3 .סא

4118 411 אנג) טגופועטצ

1.6126 תהחז/8,/

6,)ס ‏ 111006 1085 0/6סט 4111 {ס 0וס1696/0011ט +1וסווםוװזזסת 1085081 1107168ט) 6 8601101 /וט {ס יז 101671 14 15 91111105, 65 0111601661) , 27111061

2

א נאת:) 8008 בפוסםס1צ 41 8,110 ,וו

9 211ע9 ,81,455 , 1451 11 1 4,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

ז. רייזען.

פערלאג , פַּ ראָנרעס.

וואר שא -תרס"ה.

עבט ישש

60/ע1/סזנזנסט 2 600/62מ66 פהחפה+ססס

בר עס עחת 3

18 מג 4 חו '? 4 8

.7 װעמסנם1! במגנ87ם ,מקץ? .8 .חת! פמ

פאָרװואָרט,

48 ילע יע יי =

פוּן מענדעלי מוֹכר-ספרימ'ס ערשטען װערק, װאָס דאַרף גע: דעכענט ווערען פאַר דעם ערשטען ערנסטען ליטעראַרישען שרים אִין דער יודישער שפּראַך , זענען אַריבּער שענע עטליבע צעהנדליג יאָהר,

|| -פֿאַר דער צייט זענען אַרױסגעטראָטען נייע טאַלאַנטען , עס האָט זיך

עבּעקומען אַ געוויסע פּיזיאָנאָמיע פון אַ ליטעראַמור, עם זענען

| זערשינען צייטשריפטען אוּן בּלעטער , אוּן דאָך---װי ס'אִיז ניט מאָדנע אוּן אונגלויבּליך --- אִיז בי יודען ניטאָ האָטש אַ פּראָבּע !פון אַ גראַמאַטיק, - |

אָפּטמאָל אִיז אַפִילו גערעדט געװאָרען מכּח דער מעגליכקייט פון אִיהר ‏ נאָר אִיךְ בִּין נוֹשה צוּ מיינען , אַז די רייר האָכּען ניט נאָר נים דערנעהנטערט װעמען עס אִיו צוּ דער אַרבּײט, נאָר, :פערקעהרט , זיי האָבּען אַרוֹיפּגעלעגט אַ מין שלייער פוּן שרעק אויף דעם װאָס עס הייסט ,יורישע גראַמאַטיק", | מיין גראַמאַטיק, וועלכע אִיךְ האַלט , פערשטעהט זיך , בּלויז

:פאַר אַ פּראָבּע , וועט דאַכט מיר , בּעווייזען, אַז - דער שרעק אִיז געווען אַנ'אומױסטער { אַז אַ יודישע גראַמאַטיק אִיו דורכאוֹים :מעגליך , אוּן אַפּילו טיילווייז לייכט צוּ פערפאַסען , אויף וויפיעל דאָס אִיז מיר געלונגען----וועגען דעם זאָלען זיך אַרוֹסזאָגען די :מבינים דערצוּ , די אָנװייזוּנגען אויף די פעהלערן , אוֹיבּ זי וועלען אַרױסגעפוּנען וערען , ויעלען פיהרען צוּ פערפאָלקאָמען די יורישע גראַמאַטיק, פון דאַנען אִיו אַ װעג צוּ דער װיסענשאַפטליבער :ב ּעגרינדונג פון דער יודישער שפּראַך, אוּן דערין ליעגט דאָס בּעצאָהלט פאַר מיין מיה, . 0 | יי - = לסוף געפין אִיךְ פאַר נוֹיטיג אַרױסצװאָגען, אַז די ציימונג דער פריינד" מיט אִיהר אמת יודישער שפּראַך ,. מיט אִיהר ריין- אױיסגעהאַלטענער אָרטאָגראַפיע , האָט מיר אִין פיעלע פּרטים מיט. געהאָלפען ,

דער פערפאסער,

אִינהאַלטספערצײכנים ,

יייישיס ער 224:נשועבע) 0-4 יי

אאָרװאָרט 9 6 * " : : " 8 78 9

די קלאַנגען אוּן די בּוּבשטאַבּען, ווערטער . זילבּען , קלאַנגען אוּן בּוּבשטאַבּען

2

2 די אֵיינטײלונג פוּן די קלאַנגע. . . 4 די װאָקאַלען - *‏ * 5 א 6 6 6 4 די קאָגסאָנאַנטע|י + ' + * * = 8, די נקּדוֹת ‏ + * +‏ 6 4 4 א . 1 װאָרטלעהרע . 6 די רעדעטײײלען + + * = + 6 2 7 די אֵיינטײלונג פוּן די חוֹיפטווערטער . 8 דאָם געשלעכט פוּן די הויפּטװערטער . 9 דער אַרטיקעל * + 6.6 6 6 6 0 די בּילדוּנג פוּן דער מעהרצאָהל אִין די 1, די בּוֹיגוּנג פוּן די הוֹיפטװערטער . + 19, די בּוינגנג פוּן די אַייגעננעמעןי. + +

3

6

הויפּטוערטער

9 8

2 אָנטערקוּנגען צוּ דער בּוֹיגוּנג פון דו הויפטווערטער.

4 די בילדוּנג פוּן די הוֹיפּטווערטער + . ש1, דאָס אֵייגענשאַפּטסװאָרט + + + + . 6, די בּוֹינוּנג פון די אַייגענשאַפּטסװערטער

8

6 8

7, די פעַרגלייכונגסשטופען פון אֵייגענשאַפטסװערטער +

18, די בּילדונג פוּן די אייגענשאַפטסוזערטער 10, דאָס צאָהלװאָרט = . 4 4 6 .0 . א) די גרונדצאָהלען + + + + 6 - 3) די אָרדֹנוּנגסצאָהלען + 6 6 = נ) די בּרוּבצאָהלעץ + .+ + 6 6

י90, דאָם פּירװאָרט + + +‏ .4 .2.0 1 די בּוֹיגוּנג פון די פירוערטער +‏ + + , דאָס ציישװאָרט 5 4 6 9 4 5

,די צײטפּאָרמען ,- צאָהלבערמעו ,- פּערואָנען אוּן פֿאָרמען

דאָס מיטעלװאָרט .‏ . 4 4 א . א א .,

די בהונונג פֿון די צייטווערטער + = 8 3 6 8 די בילדגגג פון דער געגעגװאַרט ‏ + 5 4 8 .0

אָנמערקוּננען צוּ דער בילדונג פון דער גענענװאַרט + . די בעפעהלענדע פֿאָרם + + * . 6 6 8 6 , די בּויגונג פון דעָם הילפסצײישװאָרט ויין'+. + + . די בּוגונג פֿון דעָם הילפסצײיטװאָרט האָבּע + + . די בילדונג פוּן די מיטעלװערטער + + + + 6 2

די בילדונג פון די צװאַמענגעועצטע צייטווערטליכע פאָרמען

א) די ערגאַנגעבהיט + טפ 8 8 8 ג .2.0 5) די צוקוּנפט + 5 א 8 9 8 א 6 .0 . 6 די לאַנגפּערגאַנגעגהײם און די צויימע צוקונפֿט. ד) די בּערינגוגנסטאָרם ‏ + = 5 4 6 4 .2.0

8

8

5

שַ

6 8

פַּ

6

3

8

6

8 די פֿאַמיטע פֿאָרמען 5 8 8 0 60 8 6 8 0 פ

4 די בּוינונג פֿון די צייטװערטער מיטץ פּֿירװאָרט ויף *

8 די ציוטװוערטער , װאָס וענען געבּילדעט מיט דער הילף צײױשװאָרט טהאָן *+ * + + )‏ + + = א

8, די בויגונג פֿון דוי צװאמענגעזעצטע העבּרעאישע צוימווערטערי

דפ די בּוינוגג פֿון די צואמענגעזעצטע צייטװוערטער + 6

8 דאָס אגמשטאַנרמװאָרט + + אה 6 א א א 6

0 דאָס פֿאָרװאָרט + 6 א א א א אה

ש

4 דאָס בּיגרװאָרט + * 4 * + + א א 6 6

9

דֹאָם אויסוופוּננסװאָרט * . + + א ...0

ייס ).80 יהי

82 *

1 די קלאַנגען אוּן די בּוכשטאַבען.

1. ווערטער, זילבּען, קלאַנגען אוּן בובשטאַבּען, -

דער מענש דריקט אוֹים די געדאַנקען זיינע דורך ווער ט ער.

אִיטליכס װאָרט בּעשטעהט פֿון אֵיינער אָדער פוּן מעהר זילבּ ען הַבָרוֹת --- װעטוג) אַ זילבּע = הייסט אַ מייל װאָרט, װאָס קען אױסגעזאָגט ווערען אִין אֵיין מאָל, צ . בּ . דאָס װאָרט ר עב עגען קען אױסגעזאָגט ווערען אִין דריי מאָל, רערום בּעשטעהט עס פון דריי זילבּען: רע, כע און נען. דאָס װאָרט בּרע-נען בע. שטעהט פוּן צוויי זילבּען { ס'זענען אוֹיך פּאַרהאַן װערטער, װאָס בּעשטעהען פון אַ יין זלבּע, צ. בּ,, מיש, בּאַרג,

נאָך דער צאָהל זילבּען נאָך װערען די ווערטער אַיינגעמײלט אִין אַיינזילבּיגע כּוּך, רָב), צווייוילבּיגע מיניגען, רַיעָש) און מעהרוילבּיגע פער-בּריינ"גען, רַחְ-מָינוֹת) ,

די זלבֿען װערען איינגעטײלט אִין שטאַמוילבּען, פאָרזילבּען און נאָכבױילבּען אָרער עגדוּנגען.

דיייעניגע זילבּע פון װאָרט, װעלכע האָט די הוֹיפּטבע. דייטונג, הײסט שטאַמױלבּע; די זלבּע, װאָס שטעהט פַאַר דעֶר שטאַמזױלבּע הייסט פאָרזילבּע ; װאָס שטעהט נאָךְ דער שמאַמ. זילבּע, הייסט נאָבזױלבּע אָדער ענדונג. אַװֹי, צ. בּ., האָט די הוֹיפּטבּעריימונג אִין דעם װאָרט פער שרייבּ ען די זילבּע שרייב, וועלכע אִיז דעריבּער די שטאַמױלבּע פון דעם דאָזיגען װאָרטג פער אִיז די פּאָרזילבּע אוּן ען---די נאָבזױלבּע אָרער די ענרונג, .

: 9 8 יי !א רייוען

4

ר ר 7 7 ליעב /. ר א .בה 2 7 ד"ע ,לע יעג יע רג 7 יע 7 עב אט יע יע יע יע ר ר הע 7 7, 7/ם הא הע, 2 17 7, עב ". .הב 7 ה"ע א הער 2 80 8 הע 6 אק 24 08 "עב

יערע זילבע בעשטעהש פון קלאַנגען אצ 800)). אַזֹי צ. 8,, בעשטעהט די זלבּע זיג פון דעם װאָרט זינגען --- פון ר קלאַגגען ז, י און {, קלאַנגען װערען בּיים שריבען בּעצייכענט דורף בור שט אב ען (אותיוה ‏ זזמאץס) 6 די יורישע שפראך האָט פאָלגענרע 92 בּוכשמאַבּען ! 8שָז , 3 2), ג, ד, ה, ו לס, ז, ח, ט, י, 8 0ט, ל, מ, 3 ם, ע, 688, צ, ק, ר, ש(ש), ת 0). די בּוכשטאַבען 3, מ, 1, 8 א + פערענדערן אִין סוֹף װאָרט זיער געשטאַלט : ! כדך, ; מ"ם, נין, פֿרף, צײץ, צ. 3 דוי , שָׁלוֹם, זיצען , אוֹיף, נעץ. אָנמערקונג , פֿאַר אַ נ'אַפּאָסמר אָף *) בּלייכען רי דאָזינע בּוכי שטאַכּען אונפערענדערט. צ. 3. כוויים (ניט ה'וייים), חלוט'ען נים מלום'ע, דעם חֲתְנִים נים דעם חֶתְױם), יס (גיםם ווספי , דעם פריצים (ניט דעם פּריץ'ס) . פאַר אַ פ ער בּינרונג.

שטריף") אָגער פערענדערן זי ױף יאָ, +. 2. דער שמורםי וי

2 די איי יוג 8 פון די קלאַנגען,

: קלאננען וערען אַייגעטײלט אִין וואָקאַלען ,800060866)

א הג סא8סמצט און קאָנטאָנאַנם ען המאצָבב סעס8װוסס /5)10186/0}

6) דער אַפֿאָסטראָף (') אִן אַ צײיבען, װאָס שיילט אב יי מייל

אורישׁן פֿאָרזילגען און ענדונגען פון די העבּרעאישע װערטער, +, 8: בעינגביעגען. אי װערט ער געברױפֿט אָנשטאָט אַנ'אַרױסגעלאָוטען גובשטאב, צ, 3, אַ שוועסטערל.

4 דער פערבינדונגם-שטריך (=) אִין אַ צייכען , װאָס"פערנינרט צהי אָדער ‏ מעהר װערטער אִין אֵיין װארטן מען קען אֵיהֶם אייף אַרױסלאָוען,

: 0 8 38 הו על . = בוט = מע מה 826 אצטש משו 5 3 =+ +' 8 8 3 7 8 2ורי;ן ארן יל ןאי 6}, |‏ יו 0

+

יגדישע גואַמאַטיק י 2222 תר רעטרע 1500 00 07

װאָקאַלען הייסען די קלאַנגען, װאָס קענען לייבט . אױםנעזאָנט ווערען אַלײן . די װאָקאַלען װערען בּעצייכעֶגט דוי די בּובשטאַכען אָטָז, ו י, ע.

קאָנסאָנאַנטען הייסען די קלאַנגען, װאָס ווערען אִיבּערהױיפּט אױסגעזאָגט מיט דער הילף פוּן װאָקאַלען . די קאָנסאָנאַנטען ווערען בּעצייכענט דורף די בּובשטאַבּען ב(3, ג, ד, ה, װ 0), ז, ה, ש, כ0ט, ל, מ, נ, ם פ פו, צ, ק, ר, ש ש), ת הי

א טע טא טסיא יט

8. די װאָקאַלען.

דער בּוּכשטאַבּ אַ דריקט אוֹיס צוויי קלאַנגען + אַ () אוּן אָי כדי צו אוּנטערשוידען זי אֵיינעם פונ'ם אַנדערן, װערם דער א אונטערשטריכט אָרער מיט אַ פַּהַח 2 אָדער מיט אַ קָמֵץ (), צ. בי דער זאַק, די זאָק. | - | = מען שרייבּט קינמאָל ניט אִין סוֹף װאָרט קיין שטוּמען *) א, צ. ב. די ניט דא), זי ניט זיא), פריי נים פרייא) א. / אַן.ול. = דער קלאַנג. אי ווערט בּעצייכענט דורף וי. צ. בּ. פהער. הויז , גרוי, לוֹיפֶען א. אַז, װ, - | די קלאַנגען עי אוּן אי ווערען בּעצייכענט דוּרך וי. +. ב פרייר , פריינר , שניי , שניירען. צוליעבּ מעהר דיימליכבקייט קענען זי בּעצייבכענט ווערען דוּרף אַ צִירָה (?) אָרער דורף אַפַּהתַה. צ+.ב. נײַן, נײַן . | | | אָנמערקונג 1, אִין אַייניגע פרעמרויערטער אוּן פרעמרנעמען 6 שטוטע הייסען די בּוּבשטאַבּקן דאַן, ווען זי װערעֶן אָרעֶר גאָר? בּיט אוימגעואָגט , אָדער ווען זי פערלענגערן נאָר עטוואָם דעם קלאַנג . אִין יוּריש זענען אַניאַנדערש מאָל שטוּם די בּוּבֿשטאַבען א, ה און ע, צ. ב., װאר, פּאָהרען, פיעל , |

1 ו. רייוען

שרייגט מען אִו אָנשטאָט |י און אַו אָנשטאָט י, צ. ב. בּאִיקאָט , מאָלסטאי, מאַי, גיקאָ אָלאַי ,

אָנמערקונג פ . = אִין אַייניגע גענענדען (אין דער לימא) ווערם דער קלאַנג |י אִין אַ סך װערטער אסנעאָגט װי 5ױ, צו רערנעהן , װאָס צוּ שרײבּען, וי אָדער װ, דאַרף מען זיף רעכענען דערמים, װי מען שרייגט דאָס װאָרט אִין דיישטש, נעמליף: די דייטשע װאָקאַלען 6 אוֹן אס געהען אִיבּער אִין יודיש אִין יי אָדער ל, צ. 2. |אײַן, סת0סג-קײגער, תװסעימײַן, 0תטסזע-פרײַנך + חסמיכט ‏ א. אָז. װר. די דײיטשע װאָקאַלען װו אָדער 0 געהען איער אִין יודיש ניט אין ײ, נאָר אִין , צ. ע. װוקיפרוי, פטה-רין , שטאיארג פאסזםגרוים, א0ססתדזיף, 358006רויט 8 6 אַז, װ. דעריגער דאָרף מען, צ. 3,, שרײבען ! לױפען ימ לײפֿעי? , רויף נים רייך), הויף (נים הייף) א . אַז, װו,

פּאַר ‏ די װאָקאַלען |, |י, י, ײ, װען זי שטעהען אִין אָנ הוֹיבּ זילבע, שרייבט ױף אנא, צ. 3. אן, אױף, אִיף, אַייך { פעראומערן ‏ - פעראינטערעסירען , דורכאוֹים , פעראיינינען א. אָז. װ, אִין אַייניגע ווערטער אָבּער האָט זיך דער דאָזינער א פּערלאָֿ װי, צ. 3 ,, אִין די װערטער דעריבער , פֿאָריבּער , אִין די פּאָלגענדע ווערטער , זי אויף אִין די , װאָס שטאַמען אָב פון זי , ווערט דער קלאַגג וו ב ּעצייכענט דורך אַנ' ץ אָדער דוּרף עה ו בּענקען, רענקען, הענ:ען, הענקער, וועניג, לעגען, לענג, קרענקען, שען אונטערשיירען פון שיין, ר. ה. בּאַלרג, שענקען, (בע שרענקען, געהן , דרעהען , וועה װועהמאָג) , וועהלען (ד. ה.. קלייבּען, אונטערשיירען פֿון וואוֹיל:גום, געוועהנען (געוועהנליך) אֶבֹּעי וואלינען:פצעא אין וויינען-טצגאאנת), וועהען, ועהר ואונטערשיירען פון זייער-צצש) , פעהיג , פרעהען (פרעחליך) , צעהלען (ערצעחלונג, קרעהען, שטעחן, פערשטעהן) אונטערשיידען פון שמייןישאסאפא) +

אַ שטומער שי שרייבּט זיך נאָך א ד אין די פאָלגענדע ווערטער וי אויף אִין די, װאָס שטאַמען אָבּ פון זי : גליער (מימגליער). דיענען אונטערשיידען פֿון ריןפאאפש , וויעג , זיעבּען, זיעג, טיעף,

יט ר :-

יודישע גראַטאַטיק | :

5666 ר עשר אל שי" רע יאליע אט ענא "אד 2 == 6 ר יי שי .וי אש

מיער (ד . ה . אַ חַיֶה, אונטערשיידען פון טיר:זן6וג) , ליעבּע , ליער. ליענען (אונטערשיידען פוּן ליגען::ײט:), פיעל (ד . ה. אַ סֵך , אונטער. שיירען פון פיהלען {-0:808818מ דנ אוּן פון (אָנ)פילען-:נווזסופא) 5 ווויפיעל), פיער (ד.. ה . 4, אונטערשיידען פוּן פיהרען:צוואו), ציעל. קריעגען (ר. ה'+ הסטצעץ000ס, אונטערשיידען פוּן קריגען:141ס0ן) .

אִין אַלע אַנדערע, װערמער, װי, צ. בּ., װירער, פער: שירען , רעגירען , געבּליבּען, נירעריג א . אַז . וו . שרייבּט מען נים: גאָכ'ן י קיין שטומען ע.

! כָּדֵי ווייך צוּ מאַכען די װאָקאַלען , װערט פּאַר זיי געשטעלט

אַ י, צ. ב . יאָ, יאֶחר , יאַנדע, יוּנג , יי { ליאַרימען א, אַו. װ, נאָר אִין אֵייניגע פרעמדווערטער װערט נאָך אַ ל ניט געשריבּעך קיין י, װען אַפילוּ דער קלאַנג אִיז ווייך . צ . בּ . רעװאָלוציץ (נים: רעװאָליוציע) , עקועמפּלאַר נים עקזעמפּליאַר) א, אַז , װו,

מען דאַרף בעמערקען , אַז יעדע זילבּע ענטהאַלט אײַן װאָקאַל, אוּן דערום אִיז אִין װאָרט דאָ אַזוֹי פיעל זילבּען , וויפיעל װאָקאַלען + אַ זילגע קען אַפִילוּ בעשטעהן נאָר פון אֵיין װאַקאַל, צ. בּ. אַ, אַדרוֹיס-געהן , די װאָקאַלען |י, יי, או, אוי, איי, יא, יא, יו רעכענען זיך אִין דער זילבּע פאַר א יַן װאָקאָל ,

4 די קאָנסאָנאַנטען .

דער קאָנסאָנאַנט ב דריקט אוֹים צוויי קלאַנגען : רעם קלאַנג. בּ 60 אוּן דעם קלאַנג ב 0),

די קאָנסאַנאַנטען |ן , ב און | דריקען אוֹים אײַן -או. דעמ: זעלגען קלאַנג און אונטערשיידען זיך. נאָר אִין דער אָרמאָגראַפיע : וו שרייבּט זיף אִין אַלע ניט:העבּרעאִישע װערטער, צ. ב, וויינען 3 ן --- נאָר אִין העכּראַישע, צ . ב . אַוְדָאי , וְדוּי , דָוָקָא. בֿ שרייבּט זיך אִין העבּרעאַישע װוערטער , , צ. בּ. טוֹנָה , תִבֿוֹאֶה , יוםיטובֿ, און אי נימ:העבּרעאַישע ‏ אָנשטאָט וו נאָך אַ |, כְּדִי אויסצומיירען:

{ 2 8 + { * ' 9 א{

דריי |ן נאָבאַנאַנד, + . 3. פּרובֿען, יובֿעליר , לובֿר, סופֿאַלק . ווען חי קומט אױם צו שרײנען פֿאַר אַ |, דאַן סילען זף די דאָױנע בּוכשטאַכען פונאַנדער דורך אַ שמומען א, צ. 3. װאו, געואוסט, װאוּלקאַן א . אַז. װו. די פּאָרזילבּע צִן אָהן אַנ'אַקצענט געהט אִיבּעףױ פּאַר || אִין צע , צ . 3 . צעװאַרפען . די פאָרזילבע צו מיט אַנ'אַקצענפ ימיילט זף אָבּ פון || מים א שטריכעלט, צ, 3 ,‏ צודװאַרפֿען , צודווינקען .

די קאָנפאָנאַנטען ‏ אוּן מ וד דריקען אױף אױם אײן אוּן דעמזעַלבּען קלאַנג און אונטערשיידען זיך נאָר אִין דער אֶרֹמאי -גראַפֿיע 1 אַ ן שרייבט זיך שטעגדיג אִין אָנהוֹיב װאָרם, נים קוקעב דיג איה דעם, צי עס אִיֹ אַ העבּרעאִישעס אָרער אַגימי העבּרעאישעם, צ. 3, חאָפּען אונטערחאַפּע), האָטש, חראָניק, חינא , האָראַקטער, חִבֿר, חָלָב, חָשְׁבּוֹן א. אַז . װו. אִין מימען װאָרט שרייבט זיך א +ן אִין העכּרעאישע אוּן אָון איינינע פרעמדװערטער פון פרעמדנעמען, +צ.ב. יַחסֶן, בְחוֹר. פּסיהאָלאָגיע, מאחמער. אִין סוֹף װאָרט שרייבּט זף אַ ח נאָר אִין העברעאישע װערטער, צ. ג, כֹּח, לוח א. אַז, װ,, אָבּער קיינמאָל אִין ניט:העבּרעאישע, אַ 2 שרייבּט זיך אִין מיטען אָדער אִין סוֹף (+) װאָרט, אָבּער קיינמאָל נים אִין אֶנֹהוֹיבּ, | אָנמערקונג . ווען דאָס פֿירװאָרט אי ף ווערט פּערל קירצט אִין :', שרייגט עם זיף רורף אַ 3 אפילו אִין אֶנהוֹױג װאָרט, +. . ב'לעכען , כ'ווייס, ‏ ב'וויל א , אז , װו,

די בּוכשטאַבּען כּ און כן דריקען אוֹיף אוֹים איין אוּן דעמזעל: בּען קלאַנג : אַ 5 שרייבּט זיף נאָר אִין העבּרעאישע װערטער, אַ ---- אִין אַלע ניט:העבּרעאישע אוּן אין העברעאַישע + צ. 3 . כֵּלֶה. יּחב, בַּעָם, װאַקסען (ניט װאַנסעף, וזעקס נים ועכס), שיקען; גָקָמָה, קהל , קָנִם א. אז, װ,

דאָטזעלגע אִיזּ אויף מים די שטאכ | ט אן ה, ס, 2 -און ת { ט און ם שרייבּען זיף אִין אַלע ווערטער , סיי העברעאישע, :שיו נימיהעברעאישע, ‏ +צ. ב, מוֹכָה, טָבָע, טיש, גום א . אַז. ח

יוּדישע גראַמאַטיק נּ'

רער 7{ רעל אל עטיל רטע טשרע שרשרשרשלרשרשישט ס"ש שיש"ש שרישרשרשר ישר ף

סֵף, פַם, פֶּסַק 1 גיסען, רייסען א. אז. װו . די בּונשטאַבּען ת , ח- און שׂ שרייבּען זיך נאָר אִין העבּרעאישע, צ. ב, תּוֹרָה, תָּל, תִּכְלִית, פּוֹתָר, שׂוֹנָא א. אז. װ.

דער בּוּכשטאַכּ פּ דריקט אוֹים צוויי קלאַנגען פּ ש) אן פ 60,. דער פּ בּלינּט אִין סוֹף װאָרט אונפערענדערט, צ. ב. רער" קלאַפּ. מען דאַרף שטרענג אוּנטערשיידען אַ ש פון אַ ם, צ. בּ. שיקען ניט סיקען), קושען נים קוּסען), שמרייק ניט סטרייק)+. ערשטער (נים ערסטער) א. אז, וו . דער רוסישעו קלאַנג א װערט. בּעצייכענט דורך זֹשׁ, + 3 . זשאַרגאָן, זשומען { רער קלאַנג 4 --- דוּרך מטשׁ, צ. בּ. די בּייטש, דער טשערקעס א. או. װ. דער קלאַנג צ שריבּט זיך קיינמאָל ניט דורף מֹצַ װױ אִין דייטש),. צ. 3. זיצען (ניט זיטצען), פּלאַץ ניט פּלאַטץ) א. אַז . װ , == אִין| אֵייניגע װערטער שטעלט מען נאָך די װאָקאַלען אכ שטומען ה , כָּדִי צוּ בּעצייבענען, אַז די דאָזיגע װאָקאַלען װערען - עטװאָס לענגער אויסגעזאָגט. אִיבּערהויפּט ווערט אַזאַ ה געשטעלמט. אִין רי שטאַמױלבּען, װאָס ענדיגען זיך אוֹיף ל, מ, נ, ר,

אַ שטומער הן פּאַר אַל: געמאַהל, הייהל עקפונסח), װאַהל וועהלען, מאָהלען, מעהל, מיהל , מאָהלצײט , פיהלען, געפיהל, . פעהלען, בּעפעהלען, צאָהל, צעהלען, קיהל, קיהל, שוּהל'. שמאָהל, שטוּהל, שמטראַהל . --- | 0

;אַ שטומער ה פאַר אַ מ: נאָכאַהּמען (ד. ה. נאָכמאַכעס,. אִיהם, לאָהם װײ, צ. 3,, קרוּם אוּן לֹאָהם), לייהם, מוהמע, . נעהמען , אוֹיסנאַהם , אַנגענעהם , פאָרְנעהם אָבּער גענוּמען), ראַהם,. ריהמען , בּעריהמען + --י-

אַ שטומער ה פאַר אַ { : אֶהרן (669), אַהגונג, עהנליף "- בּאַן, כּיהן, בּיהנע (ד. ה. סצענע), האָהן, הוּהן, זוּהן, טראָהן, - אָנלעהנען (אָנשפּאַרען זיך), מאָהן (אוװ), מאָהנען, נאָהענט,. פאָהן, צאָהן , צעהן .

אַ שטומער ה פאַר אַ ך ! אֵיהר, אוּהר, בּענעהרען, האָהר, . ואוֹיפ'ץ)וואָהר, געװאָהר(װערען) , וועהרען זיך, געוועהר , געוועהרע ‏

10 ו. רייוען גגערויערן), אנוועהרען (ר. ה. פּערלירען), זעהר, טרעהר, יאָהר, לעהרע, לעהרער אָבּער לערנען) , מעהר (0װאגסס) , מעהר (אמפאעסא), געהרען זיך, געהרונג, עהרע, עהרליף, פּאָהרען, פוהר, פיהרען, גע" פּאַהר, געפעהרליך, אוּנגעפּעהר, פריהרען, ציהרונג, קעהרען, ריהרען, שוועהר ,

אִין סוף שטאַמזילבּע שרייבּט זיך אַ שטומער ן אִין רי פֿאָלגעגרע ווערטער ! בּליה-ען , בּריה-ען , גליה"ען , - זײַה-ען , זײַה"ען , זעה-נען, טליהדען, לייהיען, מיהדען, נײה'ען, פֿיה, פליה"ען, פרית, פריהער , = פריה-לינג , = פריהשטיק , = פערצייהיען , ציהיען , קות , קניה-ען , רוֹיה , רייה , אוּן די װערטער אוֹיף /ח.

אונטערשיירען : מאָהלען:טזסגסו אוּן מאָלען:שאפוקה { פעהלען: מעהמ8צססקסת ‏ און געפעלען:וסוזאמהא , פֿעליקצחת { קוֹיהל-וגסנץ און ליל יצאנ אה , - קוילען-טואנפן { שוהל-אעסעהאעט און שׁוליהאסאחו { געהמען: גע און נעמען-פאסאש { אִהן66 און אָ38 וס { וועהרען זין: 11,026 1411 111 38 און ווערען-1818ט ( שוועהרר -0618;י און שררער -0אגץצקד , 'שווערען-גסמזסהנא .

די קלאנגען בּ"פּ, גדק, ד"ט, וויפֿ, ז"ש, ווען נאָך זי שטעהם יט קיין ‏ װאָקאַל, ‏ װערען ניט גאָר דיימליף אױסגעאָגט, צ.ה.. דיגגט וװוערט אויסגעזאָגט װי דינקט, וועבט---ווי װעפּט , פּאָלק---זו' פֿאָלג , פּרובט---ווי פּרופט , בּלאָזט---װוי בלאָסט , האַנד---װוי האַנט אאז װ,

צוּ רערגעהן װאָס פאַר אַ בּוכשמאַג צוּ שרייבּען, דאַרף מען ראָס װאָרט אומענדערן אַזֹי, אַז נאָך די ניט:דייטליבע קלאַנגען זאָל שטעהן אַ װאָקאַל. צ , 3 , דיגנט-רינגען , - װעבּט-װעבער , פאָלק-פֿעל- קער , פּרובט-פּרובען , בּלאָוט-גלאָזען א . או. ור,

ועהר אָפּט װערט דער ף אײטגעאָגט אַז הי אַ ת אֲפַילו װאַן , וען נאָך אֵיהם שטעהט אַ װאָקאַל, צ, 3. געוונד עעזוגט), געזוגרע (געזונטע) , = אִין אֵייניגע אַזינע װערטער װערט צוליעב מעהף דייטליכקייט געשריבּען נאָכ'ן ד א מ. צ. בּ. תינרטיטע , אַ וייגרטעלע, אַ הענדטיל א, אז, װו,

יודישע גראַמטטיק 11

אי" שאר" ריע אל ער ארבי א א "ר הש ר רע א יע רע 7 ר רעש ר לע "א לע ריר יאר ,יש ר"ע, ר"ע. יי יע 7 "ענא

נאָך אַ מן שריבּט מען ניט קיין ה, צ. בּ. טי (ניט טהיי) , טייער וניט טהייער), טייל (נים טהייל) מעאַטער (ניט טהעאַטער), א. אַז. וו | |

צוויי = פון-איינע קאָנסאָנאַנטען צוזאַמען שריבּט מען ניט , צי בּ, אַלע (ניט אַללע), קומען (ניט קוּממען), וויסען (ניט וויסען) , גרופּע (ניט גרופּפּע) א. אַז, װ.

אִין די װערטער, װאָס זענען גענומען פוּן העבּרעאיש, װערען אָנשטאָט די װאָקאַלען געבּרויכט בּעוונרערע צייכענס, װעלכבע הייסען נקוּרוֹת,.

די נקוּרוֹת זענען פאָלגענרע :

פַּתֶּח ( - )‏ וערט געבּרוֹיבט אָנשטאָט אָן, צ. בּ, הַכְּלֵל (אָנשטאָט האַכּלאל), - פַּחַד (אָנשטאָט פּאַחאַר), פָּסֵק (אָנשטאָט פּסאַק) א, אן, וו, קמץ (ד) = אָ, צ. בּ, מִשׁל אָנשטאָט מאָשאָל , | קְהֶל (אָנשטאָט קאָהאָל), בֶּלֶק (אָנשטאָט באָלאָק) א, אז, וו, יסָנל (+) 6 = ע,צ. בּ. חֶסֶד (אָנשטאָט העסעד), נִפשׁ (אָנשטאָט נעפעש), מֶלֶךְ | | === (אָנשטאָט מעלעך)א, אז, וו, פיריק (!אָדער') - - = י, צ, ב, תִּפָלִין ואָנשטאָט תפילין), מִדְבֶּר (אָנשטאָט מידבּאָר) , פָּנִים, דִינִים א. אַז, ו,

שׁורָק ( 1( : - {, צ, 3, שׁום, שׁורֶה, מוּסֶר, לוּלָב, : חוץ א, אַז, וו. הִבּוּץ (+* ) = : {, צ, ב, מִשָׁמֶד ואָנשטאָט משוּמאָר) א, אַז, זו, יְצירָה (") ++ - יי, צ, בּ, מֹבִין (אָנשטאָט מיובין),

הבר ואָנשטאָט קײבֿער) , חִן (אָנשטאָט חיין) א, אַז, וו וי צ. בּ. כָּכוֹדר (אָנשטאָט כָּבֿוך, רוֹשֶׁם (אָנשטאָט רוישעם), קֹדֶשׁ (אָנישטאָט קוֹידעש) א, אַז, וו

וָ

חוֹלָם { 1 רער ' )

ן ד. רייזען

שָׁוָא (:) בֿעווייום , אַזן דער קאָנטאָנאַנט שטעהט אֶהן אַ װאָקאַל, צ, 8.. אֶפְשַׁר, שׁרָכֶן, נִמְאָם א, אַן, וי חִמָף פתח (:ײ ) שטעלט ױך אונטער די בוכשטאַבען א, ה, ח, ע א ווערט אוֹיסגעואָגט אַמאָל וי אַ פַּתַחה, אַמאָל װי אַ שֶׁלָּא, צ, ב, גְאָוָח, חֲקירָה א, אַן, וו, אָנמערקוננען; 1 אִין אַייניגע ווערטער װערט דער חולָם (|) אוֹיםי געאָגט אֵזֹי װי אַ הָמץ, צ. 3, סוף 0809, קוליקל , תְּהוֹמיִתֶּהֶם א. אַז. וו 9 אִין אֶנהוֹיב װאָרט ווערט דער שָׁוא אָפּטמאָל אויסגעזאָגט װי אַ צִירָה, צ. בּ. מְלְמַר-מלמף, נְקוּרָהיגְקוּרָה ‏ א. אַז, װ 8 אִין סוף װאָרט שטעלם זיף ניםט קין שְׁוא, צי ב. חֶחֶן, אָמַת א. אַז. וי 4 וען די לעצטע ְקוּדָה אִין װאָרט אִיז א קמץ, זאָגט 7 זיך זעהר אָפט אוֹים וי אַ סָנֹל, צו א תוֹרָה-תוֹרָה, רֶשֶׁעירְשֶׁץ א. אַז, וו ווען עס קומט אוים צוּ שמעלען נְקוּדוֹת אִין אָנהוֹבּ זלבּע. שמעלען זי זיך מיט די כּומשטאַבען א, /, צ. בּ. אַלְמְן ניט -לֶמֶ, אָבִיון (נים ; בְיוֹן), עֶרָב (ניט /רָב), רַעַשׁ נניט ר ש), עוֹשֶׁר (נים וֹשָׁר),. מָאום (נים מוס) א. אַז. וו נאָר ‏ אין דער בעדיימונג אוּן" שטעחט אִין אָנהוֹיבּ װאָרטֿר עָהן אַנ' אן, +י ב. מוּכָן וּמְזוּמְן, מִכָּף וּמָיַ , וּכְדוֹמָה, ווען דער ילעצמער קלאַנג אִין װאָרט אִיו מים 8 נקורוו, שמעלט זיך צום סוף װאָרט אַיינער פֿון די בוכשטאנען ה, א ט, *ו 3. סָרוֹרָה, שֹׂנָא, א רִבִּי. נאָר נאָך א ח, װען ער שטעהט אִין סוף װאָרט מים אַפַז, שטעלט מען ניט די בּוכשטאַבּען ח, א, ע, אָדער ו: דערבּיי ווערם דער פַּתַח, װאָס אונטערן ‏ אױסגעואָגט פֿריהער פון דעם | גוֹפָּא,. צ. 3, כֹּחם 2 היבאַח), טמח א, אַז הי די נְקוּרוֹת זענען אויך פערכּלינען אִין די יודישע ווערטער,

יוּדישע גואַמאַטיס + 18

נאָר דאָ וערען זי געגרויכט צוּזאַמען מיט די װאָקאַלען, צ. בי פוּנַאנְדֶערְוַוארְפֶען . אַזאַ מִין נָקוּדוֹת:שטעלען , ווען די נְקירוֹת שטעלען זיך אוּנטער די קאָנסאָנאַנטען , הייסט גאַנצע נקודוֹת. אויסעררעם זענען נאָך דאָ האַלבּע נְקוּרוֹת, װאָס שטעלען זיך אונטער די װאָקאַלען , צ. בּ. פונאַנדעֶרוואַרפעֶן א. אַז. װ.

א ק צ ע 3 סם וס קיגץ) הייסט דער דריק, װאָס מען גיש - אוֹיף אַ װאָקאַל פון אַ געוויסער זילבּע אִין אַ מעהרזילבּיגען װאָרט, צ. בּ. זינגען , צונויפלענען , צורייסען .

אמאטהלדי הי מויש ריאי ,65 רא טי

וו װואָרטלעהרע.

6 די רעדעטיילען, אַלע ווערטער פון דער יורישער שפּראֿך װערען נאָך זײיער בּעדייטונג נאָך איינגעמיילט אִין צעהן פאָלגענרע. ר עד עטיילען ַחָלְקי הֲרְבּוּר אשמ ח1ס8)) י . 11) דאָס הױיפּטװאָרט, שֵׁם עֵצָם 786מה סנעס וס הז !וט 8 , | פ) דער אַרטיקעל (עיגס זי 1 8601160115ס1) 1085 . 3) דאָס אַיינענשאַפּטסװאָרט - | (תאַר הַשָּׁם, 6סצאצמייינה אנת הורע ווא 5), 4) דאָס צאָהלװאָרט נֹשָׁם הב מֶסְפָּר, 6טד. סע דס זי 8זוזע ,816זסוונוא, 8ה), 8) דאָס פירוואָ רט (כַּנוּי הַשָׁם, אס 6041 ,תסמו11000 088), 6 דאָם, צײיטװאָרט (9 פַעַל, פנסעפהע {לזסץר פהם) , ז) דאָס אוּמשמאַנדסװאָרט. (תאַר. הַפֹּעַל, סופֿקוא עוזסטו 2 אות), | 8) דאָס פאָרװאָרט (ְמָלַת הַיַחֵם , צעסגאסעח ,ת0וופסץאזע אְגֶע),. 9) דאָס בּינדװאָרט (מָלַת הַחְבּוֹר , 6001 ,מסווצתװ(חסא 6וע)

0 דאָס אויסרוּפונגסװאָרט מָלַת' הַקְרִיאָה , 40:10110 1078 ,163110ז10/6 6)

רער ריט עי = יע בגנ ארקא ארקיו

בר יל "ש"שר ראי הע יי יי 27 "עג "א לע ר"ר" אב "על 6 יא י"ע "שאט ". ו, 2 2 ארה. ערע אב אב / הז } ֿ ז ייב עבט 7 אב הא רד א עבט ,הא לש טשער אל זעמלל איער

אָם הױפּטװאָרט

7 די איינטיילונג פוּן די הוֹיפּטװערטער,

הויפּטווערטער הײסען ריייעניגע ווערטער, וועלכע בע: צייבענען נעמען פון פערשירענע זאַבען אָרער געגענשטאַנדען א בּעגריפען, צ. 3. רער מענש, די זון, ראָס גליק.

די הױפּטװערטער וערען איינגעטיילט אִין קערפּערנעמע! (קאָנקרעטע הופּטװערטער) אוּן בּעגריפּסנעמען (אַנּסטראַקטע הויפמ. הער טער).

ק ערפּערג עמען הייסען די נעמען פון אַזוֹינע געגעגשמאַנדען, וועגען וועלכע מיר קענען בּעקומען אַ פֿאָרשטעלונג מיט דער הילף פֿון אונזערע פינף חושים { זיי װערען איינגעטיילט אִין אייגענגעטען, בָּלֵל-נעמען , זאַמעלנעמען און שמאָפּנעמען .

טַמוֹת עִצָם פִּרְמֵּי, פתסתם 6882מ/6006) הייסען דיייעגיגע הױפּטװערטער , װאָס װערען גענעבּען טעהר גים וו איין געגענשמאַנד , כָּדִי מען זאָל אֵיהם אונטערשיירען פֿון אַנדערץ זיי-גלייכען . צוּ די אַייגעננעמען געהערען נעמען אוּן פֿאַמיליעם פֿון פּערזאָגען , געמען פון לענרעָר , שטערט, ימ'ען , טייכען אי ר, גל. +. 3. דוד , רוסלאַנד , ירושלים , דער יֵרדֶן א. אַז. װי

כְּלַליגעטען (שָׂמוֹת עָצָם בְּלָלי, 8 147121. 06 8זגז 1380 , גסנות 8 8 0 מג 1814)) הייטען ריייעניגע הױפּטװערטער , װאָס װערען געֶנֶעבּען אַ גאַנצע! כְּלֵל איינע אוּן ריועלבע גענענשטאַנדען, צ. ב3ּ. דער סענש, רער טייך, דאָס לאַנד, דער שיש א. אַז. וי |

ואַטמעלגעמען (שמלת הקברץ, 8חסאם אואענסלקאט60) הייסען דייעגיגע הויפּטווערטער , וואָם פעראייניגען אִין איין װאָרט אַ סף אײיגענאַרטיגע געגענשטאַנדען , צ. 2. דער הֲַמוֹן, רי טשערערע, דאָס פֿאָלק, דאָם פית.

שטאָפּגעמען שָׁמוֹת הַהוֹמָר, פחסאא השאאספוטסט) הייסען

17 א =+ רייא 4 19 = 6 8 8.8 2

3 9 ..9 = 29

יודיש ער גראַ מאַטיק 15 6

די נעמען פוּן אַזוֹינֶע געגענשטאַנדען , וועלבע בּעשטעהען פון עפּעם יאַ. שטאָף , אַ מאַטעריע, צ. בּ. דאָס ס גאָלר , האָס בּלוּט, דאָס בּרוים, :די מילף א. אַז. וי | בּעגריפסנעמען שָׁמוֹת מִשְׁפָּט או מְקְרָהּ, 8סע 14װ01810406) , :הייסען די נעמען פון אַזֹינע גענענשטאַנדען, וועלבע מיר בּעגרייפען נאָר מיטץ שׂבל, אָבּער ניט מיט די פינף חוּשים אונזערע , אוּן וועגען וועלבע מיר האָבּען אַ פאָרשטעלונג װי וועגען עמװאָס בעזונדערעס אוּן גאַנצעם, צ. 3 דער מױם,. די פרייר, דאָס גליק, דאָס ילעבּען א. אַז. וי | |

8 דאָס געשלעכט פוּן די הויפּטווערטער,

אַלע הױפּטװערטער ווערען איינגעטיילט אִין דריי מינים , יוועלבע הייסען ג עשלעכטער מנים, אגטץ)ן זײ זענען פאָל? גענרע: דאָס מענליכע ג עשלעכט, לָשׁוֹן וְכֶר, טסץ פואסאצָא, - ודאָם ווייבּ ליבע ג עשלעכט לָשׁוֹן נְקֵבֶה, צזסע אואסװסא) און וראָס ס ועכליכע געשלעכט (פן טי

| צוּם מענליבען געשלעכט געהערען : | = א) די = הויפּטװוערטער , וועלכע בּעמייטען גענענשטאַנדען , | װאָס זענען פוֹן דער נאַמוּר אוֹים מענליף , צ. בי דער פֿאָטער , רער לעהרער , דֶער זיידע, רער תּנא, רער אָקס, דער לײבּ, רעה . ;האָהן א. אַז. וו | , |

ב) די איינזילביגע הױפּטװערטער, וועלכע זענען געבּילרעמם פוּן צייטווערטער , צ. בּ. דער פאַל (פון פּאַלען , דער שלאָם (פון שלאָפּע), דער דאַנק (פון דאַנקען), דער בּוּנד (פון בּינדען), דער בּרוך (פון בּרעכע), רער גאַנג נפון געה) א. אַז. 21 אָבּער: דאָס שפּיעל). | אָנמערקונג װען די דאָזיגע הוֹיפטווערטער שטעהען. אפיל -

6 וי רייוען

מיט אַ פֿאָרזלכע, דורף װאָס זיי װערען צװיי-אָדער מעהרזילבּיג ? בּלייבען זי דאָך מענליך, צי ב. דער פערדרוּם, דער אהפרוף, דער אונטערגאַנג ‏ א. אַז. וי

2) די הויפּטיערמער אויף י { { און דער גרעסטער מײף הױפּטװערטער אוֹיף על, ער, ען, ים, + בר דער הערינג , דעף צווילינג , = דער ליעבּלינג ,, דער פריהלינג }‏ דער מאַנשעל, דער שפיגעל , דער שליסעל { דער האמער , דער רורער , דער זומער } דעף קויטען , דער אויויען, דער רעגען { דער בעזים, דער בוירים ו

צוּם ווייבּליכען געשלעכט געהערען :

א) די חויפּטװערטער , וועלכע בעמייטען גענענשמאַנדען , װאָמ זענען פון דער נאַטור אוֹים ווייבּליך , צ. 3ּ. די מומער , די מאָכשער", די קריסטין , די דיענסט, די כּלה, די קוה, די ציג, ר" שקאַפֿע ;אָכּער! דאָס װײב). /

3) די נעמען פֿץ פרוככען, צ. ב. די בּאַר, די קאַרשׁ, הו פּלוים ואָגער + רער עטעל).

ג) די חויפמװערטער , װאָס בעטייטען אַ אֵיינענשאַפּט און װאָם זענען ניט:אומגעענדערטערהייר גענומען פון די אַױגענשאַפּטסװערטער, 4 2. די גרוים , די הויך, די בּרייט , רי לענג, די מיעף.

ד) די אָבּנעשטאַמטע הויפּטװוערטער אויף 9, יע. יי, הייט קייט, שאפטן ונג, יק, ור, און דעד גרעסטער מייל הױפּטװערמער אויף מ, +. 3. די ליעבע, די אױפנאַהמע, די פֿאַמיליץ, = טעאָריע, די שיפעריי, די דרוקעריי { די קראַנקהײט , די פוייהיימ { די דייניגקיים , די יודישקיים 1 די פריינדשאפט , די װיסענשאַפט { די רעכענונג , - די מיינונג { די קריטיק, די לאָניק { די פינ", !פ קולטור } די נאַכט, די לופט. |

ה) אֵייניגע הויפּטווערמער אויף ניש, צ 3. די ערלריבּניש , די פֿינסטערניש , די קענטעניש, |

אָנמערקונג, די הױפּטװערטער אויף ע גלייבּען װײיבּלין?, ווען אַפּילוּ דער ע װערט אָבּנעװאָרפען, +צ. . די שטימע --- ףי

יוּדישע גראַ מאַ טיק 17

רער ערערשר ר /ר ארי רערט השעא שאר /, 'שמים , די אורזאַכע --- די אוּרזאַך, די אויפנאַהמע---די אויפנאֵהם , די פּאָהנע --- די פּאָהן , |

צוּם זעבליבען געשלעכט געהערען :

א) דער גרעסטער טייל שטאָפּנעמען, צ. בּ. דאָס גאָלד , דאָם זילכּער, דאָס אייזען, דאָס בּלײי אָבּער דער שטאָהל); דאָם װואַסער , דאָס בּלוּט, דאָס בְּרוֹים, דאָס האָלץ,

ב) די נעמען פון לענדער און שטעדט, צ. בּ. דאָס פרייע יאַמעריקאַ, דאָס שענע פראַנקרייף , דאָס רייבע פּעטערבּוּרג (אָבּער : אט שווייץ , די טערקיי) =

ג) אַלע צייטװערמער, װאָס װערען געבּרױיכט אַלס הופּט. װערטער, צ. בּ. דאָס לעבּען, דאָס שרייבּען, דאָס יאָגען זיך, דאָס זיין .

ד) בּכלל די ווערטער , װאָס זענען אֵיינענטליף ניט קיין ד הוֹיפּט. װוערטער, נאָר װואָס ווערען אַלם אַזעלבע געבּרויכט , צ. בּ. ראָס בּייו , דאָס גוּטס, דאָס שלעכטם, |

ה) אַלע פּערקלענערונגסווערמער אויף על, עלע, ++ בּ. דאָס :מענשעל, דאָס מיידעל, דאָם בּריוועלע, דאָס שטערטעלע, רדאָס בּיבעלע. | |

די בּרוּכצאָהלען אוֹיף מעל, צ. בּ. דאָס דריטעל, דאָם צעהנטעל, |

) די הױפּטװערטער אוֹיף מום בער | דער רייכטום), צִם, יום, אוּם) און דער גרעסטער מייל. אָבּנעשטאַמטע הויפּט: זוערטער אוֹוף נישׁ אין כטס, צ. בּ. דאָס אֵיינענטוּם , דאָם יודענטוּם ; דאָם מינימוּם, דאָס גימנאַזיװּם, דאָס מוזעאוּם + ראָס גערעכעניש, ראָס געפענגעניש, דאָס פערהעלטניש, דאָס בּערערפניש, דאָם. בּעשעפּעָניש { דאָס אינגעמאַכטס , דאָס שפועכטס דאָס ישרייבּעכטס ,-

ח) דער גרעסטער מייל הוֹיפּטווערטער מיט דער פֿאָרזילבּע גע, צי 3. דאָס געוויין , ראָס געפיהל, דאָס געבּײי, דאָס געשריי, ראָס גערויש (אָבֶּער דעו געראַנק, רער געואַנג, דער געבּרויף).

י וייוען

1:

די צוזאַמענגנעזעצטע ווערמער נעהמען אָן דאָס געשלעכט פון דעם לעצטען װאָרט , צ. בּ. דאָס פרויענצימער , די פעלרבּלוּם , דיעף קאַרשעגבּוֹים ,

בּנונע צום געשלעכט פון די הױפּטװערטעױ, װאָס זענען גענומען: פֿון העבּרעאיש , דאַרף מען בּעמערקען, אַז דיייענינע פֿון זיי, װאָם: ענדינען זיך אויף א, ה, געהנרען צום װײיבּליכען געשלעכט, צ. בי. די גמרא, די סחוֹרה, די חלה { װאָס ענרינען זיף אָבּער אוֹיף אי קאָנסאָנאַנט , געהערען צום מעגליכען געשלעכטם, צ. ב. דער חלום,. דער חשבּון, דער כֹּח , דער חדר, דער לשון, דער קוֹל. די בּעֶגריפּטנעמען: אוֹיף ות קענען געהערען אַזוֹי װי צוּם מענליכען, אַזֹי אוֹיך צוּם. זעכליכען געשלעכט, צ. 2. דער רחמנות אוּן דאָס רחמנות . דער חיות אוּן דאָס חיות { דאָסזעלבע אִיז אויך מיט אַיינינע הויפּטװערמער; װאָם עֶנדיגען זי אוֹיף אַ קאָנסאָנאַנט, צ. בּ. דעֶר קוֹל און דאָם קִיל, דֹעֶר פּנים אוּן דאָם פּנים, דעָר לשון און דאָם לשון ,

בר, הא הש אא ‏ ה אט אבר עה עמעט

רערעל ירע רעטקעל

4 דער אַרטיקעל,

דאָט געֶשלעֶכְט פון די הױפּטװעַימעֶר װעָרט אִין דעֶר רישׁר שפּראַך כעצייכעֶט רורף דֹעָם געֶשטימטעָן אַרטיקעָט; דער.--פאַר דאָס מעָנליכע געשלעכט , די--פאַר דאָס ווייבלינע און דאָם פּאַר דאָס ליב , צי ר דער בּרודעֶר , די שװעסטטער , ראָס קיגד . עהרצאָהל פוּן דעָם בעשׁמִימטעָן אַרמיקעָל אִיז פאַר אַלץ: 2 לַע די, צי ב. די ברירעָר, די שװועֶסְטעֶר, די קינרער + אויסעָר דעָט בעשטימטען אַרטיקעֶל אִין דאָ דער אוב גּעַשטימטעֶר ארטיקעָל א (איין פאַר אֶלעָ געשׁלעֶכטְעָר , + בי אַ בּרורעָר, ‏ א שװעסטער, אַ קיגר, דער אונצעשמטימטער אַרטיקעָל װעָרְט געברוֹיכְט נאָר אִיץ דעָר אֵיינצאָהל , | און די הױפּטװעָרמעָר, װאָס שטעָהען אִין דעף איינצאָחל מימ'ן אונגעשמימטען אַרטיקעל שטעהען אִין דער טעורי-

יוּדישע. גראַמאַטיק ; 19:

אט ."וט "ר ,ר רטע דער" אל,, 7 א{ א" א א אל א 7 "יע. 5 א"ע א 2" יע י"ר ,אבר שאר ,7

צאָהל נאָר אֶהן רעם אַרטיקעל, צ. בּ. בּרירער,. שװעסטער.

קינרער.

אָנטערקוּנג , אִין דער מעהרצאָהל וערט רער אנבּעשטימי

טער אַרמיקעל געבּרוֹיכט. נאָך די פירװוערטער װאָס פאַר או

סמאר, צי בּ. װאָס פאַר אַ בּינער ? סאַר אַ בּיכער! אוּן בי ר

צאָהלװערטער , צוּ בּעווייזען, אַז די צאָהל אִיז אָנגעגעבּען ניט אוֹיף

בּעשטימט , נאָר אוּנגעפעהר , אַנ'ערך , צ. בּ. אַ קאָפּיקעס ררייסיג, בי אַ מאַן זעכציג א. אַז. װו. - |

אָנִשְטאָט רעם אוּנבּעשטימטען אַרטיקעל װערמ געבּרוֹיכט

| דאָס פירװאָרט קיין, ווען בּיים צײטװאָרט אִיז דאָ דאָס װאָרט נים,

צ. בּ. אִיז דאָס אַ בּוּךְ ? דאָס אִיז נים קיין בּוּך . קיין װערט אוֹיהָ

געבּרויכט אִין דער מעהרצאָהל, צ. בּ. דאָס אִין ניט קיין בּיבער.

דער אונבּעשטימטער אַרטיקעל שרייבּט זיך בעזונדער, צ. ב, אַ טיש, אַ בּוּך, אַ בּיסעל. ‏ : :

אָנמערקונג, פן- רעם אונבּעשטימטען ארטיקעל דאַרף מען אונטערשיירען דעם בּוכשטאַבּ אַ, מיט ועלכען עס הוֹבּען זיך אָן פערשירענע ווערטער און וועלכער שרייכּט זיך דעריבּער צואַמען מיט זיי, צ. בּ. אָזעלכער, אַזאַ, אַחין, אַהער, אַװעק, אַװדאי א. אַז. וו |

דער אוּנבּעשטימטער אַרטיקעל געהמט זעהר אָפְט אָן פאַר

ווערטער , װאָס הוֹיבּען זיך אָן מיט אַ װאָקאָל, א { צוליעג רעם .

וואױלקלאַנג , אוּן דאַן מיילט ער זיף אָבּ פונ'ם ווייטערדיגען װאָרט ' מיט אַנ'אַפּאָסטראָף , צ. בּ. אַנ'עֶפְּעֶל, אַנ'אױג , אַנאמת .

0. די בילרונג פוּן דער מעהרצאָהל אִין די הויפּטװערטער, ‏

די הויפּטװערטער- ערע געבּרוֹיכט אִין צוויי צאָהלפאָרמען ; אִין דער אֵיינצאהל ולש ;יש

לד, 640ע4 01208406װ614), ווען עס רערט

,0000 ,00 ט

שּ 1 1 צ

20 ז. רייוען

לע ר ,יע אע יביעב יע עיפאיטע 8 "ע, י"ע יע 7 רע אי 7 האר הע ,, הי יט העש רע יע יע יע 7 הע לע 0 הע לע ,עב 7 ר יע ,רע "עב רע רע "ער יע "8 א 62 0 א

זיך ווענען יי גענענשטאַנד, אוּן אִין דער מ עה ר צאָהל ולש רבים , 0 0:6601808006) , ווען עס רערט זיך ווענען צוויי אָדרער מעהר גענענשטאַנדען .

די מעהרצאָהל װערט געבילדעט פון דער אֵיינצאָהל אף פּאָלגענדע ? אופנים :

א) רורך צוועצען צו דער אַינצאָהל אֵיינע פון די עגרונגען ע.ן ער, ם עם יך, ים, וז

ב) דורף אומענדערן די װאָקאַלען אַ, אַ אִין ע (ײ), ר אִין י, און (י אִין י, |

0 דורך דעם אַרטיקעל, אֶָהן דער פערענדערוגג פון רעם הליפּטװאָרט גופא .

די ענרונג ען געהמען אָן :

) די צװײי-אָרער מעהרזילבּיגע הויפטווערמער , אָהן אונטערשיר פון געשלעכט, צ. בּ. דער פּאַלאַץ --- די פאַלאַצען , דער ראָמאַן ---- די ראָמאַנען, דער אװענד ---די אָװענדען, דער פאָנאַמ ---די מאָנאַטען , די מינוט --- די מינוטען,, די פִּיגוּר --- די פינורען , דאָס פראָנראָס --- די פּראָגראַמען ,. דאָס סיסטעם --- די סיסטעמען , דאָט מאַטעריאַל --- די מאַטעריאַלען, א. אַז, וו

+) די מענליכע הויפּטװערטער, װאָס זענען אָנגעשטאַמט פון ציימווערמער , צ. ב. דער קלאַנג --- די קלאַנגען, דער שׁאָם --- זי שאָמען, דער קוש --- די קישען , דער שמוים.-. די שמוֹיסען, רער אויפרוף --- די אויפרופעןן, דער אויסוואורף --- די אוֹיסוואורפען , דער צוג --- די צוגען, רער פּאָרשלאָג ---- די פאָרשלאָגען א. אַז. וו

אויפנאַהמען + דער קלאָפּ--- די קלעפּ, דער פּאַמש ---דײ פעטש, דער שטאָך---די שטעך, דער גאַנג---די גײנג (אוֹיף גאַנגען), - דער טאַנ'ן --- רי טענץ,

3) די הױפּטװערמער אוֹיף /ֶל אויסער די פֿערקלענערונגם.

+) בי יודישע שפּראַך ליידש גי די עגדונג ע אִין דער מעהרצאָחל, 3.8, ניט ציגע 2 נאָר צוגען , גי איינדריקע -- נאָר איינדריקען א, אַז, דו,

8

יודישׂע גראַמאַ מיק 91 ר על לאר רער 55 8 0 8 4 ווערטער) { דערבּיי וערט פאַרן ס אַרוֹיסג עלאָזען רער {, וועלכער זאָגט זיך אִין דער אַיינצאָהל אוֹיךְ ניט דייטליך אוֹיס, צ. בּ. דער מאַנטעל -- די מאַנטלען, רער שליסעל--די שליםלען, רער שפּיגעל --- די שפּיגלען , דער װינקעל---די ווינקלען , די נאָדעל----רי צאָדלען , דאָס מיטעל---די מיטלען א. אַז. וי -

4) מענליכע הױפּטװערטער , װאָס בּעטייטען נעמען פון פּער. זאָנען און פעלקער , צ. בּ. דער גראַף --- די גראַפּען , דער פראַנט---- די פּראַנטען , רער קעניג ---די קעניגען, רער קאָואק---די" קאָואַקען, דער יוּד --- די יּדען א. אַז. חי / |

| 5) די מעהרזילבּיגע מענליכע הויפּטװוערטער אוֹיף ער , מיט דעם אַקצענט אוֹיה דער דאָזיגער ענדונג, אוּן די הויפּטווערטער אוֹיף אָר, צ. 2. דער רעװאָלוציאָנער --- די רעװאָלוציאָנערען, ‏ דער אַינזשעניער --- די אִינזשעניערען , דער רעװאָלװער --- די רעװאָל. װערען { דער פּראָפּעסאָר ---- די פּראָפּעסאָרען, ‏ דער רעראַקטאָר--- די רעדאַקטאָרען , דער גובּערנאַטאָר --- די גוּבּערנאַטאָרען א. אַז װו. אָנמערקונג, אִין אַ סך הויפּטװערמער אוֹיף אֶר געהט אִיבֶּער דער אַקצענט אִין דער מעהרצאָהל אוֹיף די דאָזיגע ענרונג, צ. כ. דער פּראָפּעסאָך --- די פּראָפּעסאָרען , דער קאָנרוּקטאָר --- די קאָנ:. דוקטאָרען ; אַהערצוּ געהערען אוֹיךְ די הױיפּטװערטער דער מיניסטער--- די מיניסטאָרען , דער חאַראַקטער --- די חאַראַקטאָרען ,

די אֵיינזױלבּינע מענליבע הויפּטװערמער, װאָס האָבען שוין שִין דער אֵיינצאָהל די װאָקאַלען י, יִי אָדער ע אוּן װאָס קענען צוי ליעבּ דעם ניט בּילדען די מעהרצאָהל דורכ'ן צווייטען אוֹפן, ד. ה. זורך דער אומענדערונג פוּן די װאָקאַלען, צ. בּ. דער טיש ---די טישען, דער צווייג --- די צווייגען, דער שניי --- די שנייען, רער ' טייך ----די ‏ מייכען , דער װועג ---די װעגען, דער פּעלץ-- די

פעלצען יא. אַז. װ. | |

7) אַ סך אֵיינזילבּיגע מענליכע הױפּטװערטער ---- איכּערהױפֿט פרעמדווערטער --- מיט צוויי = אָרער ‏ מעהר קאָנסאָנאַנטען פאַר אדער נאָך רֹעָם װאָקאַט, צ. בי דער .שטוהל --- די שטוהלען ,‏ דער

20 ;! רייוען

שט ראַהל --- די שטראַהלען , דער שטאַנג--- די שטאַנגען, רעף בּלאָק --- די בּלאָקען, דער בּלאַנק ---- די בּלאַנקען א. אַז. װו,

8) אֵייניגע אַיינזילבינע מענלי יכע הױפּטװערטער, װאָס 593 טייטען נעמען פון חיוֹת און פויגליך , צ. בּ. דעד אָקס --- די אָקסען , דער האָז --- די האָוען, דער פוקס --- די פוקסען, דער ראָב +=-- די ראָבּען

9) דער גרעסמער מייל אֵיינזילבּיגע װײיבּליכע חופּטװערמער, ע. 8 די גאַס --- דו נאַסען , די בּאַהן -- די בּאַחנען, די בֹּאֵל ---- די בּאַרען, די בּאַק --- די בּאַקען, די װאָך--- די װאָכען, 5 שׁול --- די שולען, די בּלום ---די בּלומען, די פּלױם -- 5" פלוימען א. אַז. װו. י

0 אַלע װייבּליכע הויפטווערטער אויף יִי, הייט, קיים, שאַפּט, וּנג, צ. בּ. די דרוקעריי --- די דרוקערייען, די קראַנק: ייט --- די קראַנקהײטען, = רי = קלייניגקיים --- די קלייניגקייטען , די װיסענשאַפּט --- די װיסענשאַפּטען , די צייטונג --- די צייטוגנען. א. אַז. וי |

1) דער גרעסשער מייל װייבּליכע הױפּטװעױטער אוין ש טעה ווייטער) , אִיבּערהױפּט די, װאָס זענען אָבּנעשטאַמט ו צימי ווערמער אוּן װאָס זענען מעהרער דייטש, אַלֹם װדיש, צי כ. 3" פּראַגע --- די פּראַנען , | די אױפֿנאַבּע --- די אױפגאַכּען , די מאַסע--- די מאַסען, די שמונדע --- די שטונדען א. אַז וי

19) די זעכליבע אוּן בּכלל אַלע הויפּטװערטער מיט רער פֿאָוי זילבע ג{ע, צ. 3. דער געראַנק -- די געדאַנקען, דער געזאַנג == די געזאַנגען, דאָם געפיחל --- די געפיהלען , דאָס געשאַנק --- זי געשאַנקען, דאָס געבּיי --- די געבּייען א. אַז. חי

3) בּבלל אַלע זעכליכע אײנױלבינע הרפטװערטער עואָס געהמען גים אָן די ענדונג ער), צ, בּ, דאָס יאָהר --- די יאָהרען דאָס מאָל --- די מאָלען , דאָםס גראָז ---- די גראָזען , דאָט העפט די העפּטען , דאָס נעסט---די געסטען, דאָס גליק---די נליקען א. ז. זי

4) אַײגיגע = העבּרעאישע אַיינזילבּינע = הויפטווערטער, הו

יודישע גראַמאַטיק 98

צ כּ. דעֶר. ים --- די ימיען , דער גוּף ---.די גוּפ'ען, דער גביר ---. די גביר'ען . |

די ענדונג ן אָנשטאָט ען נעהמען אָן אֵַייניגע הויפּטװערטער: אייף ער, אֶהן דעם אַקצענט אוֹיף דער דאָוינער ענדונג , װי צ. ב, דער טאָטער--די מאָטערן, די נוּמער---די ‏ נוּמערן, די |‏ פּערער --- די פערערן ,‏ דאָס אוֹיער --- די אויערן , - דאָס מויער.---. די מוֹיערן , דאָס. טוֹיער --- די טוערן , דאָס צימער --- די צימערן,, . און אֵייניגע מעהרזילבּיגע ‏ העבּרעאַישע װערטער, װי צ. בּ. דער הטעות --- די טעות'ן, די התחייבוֹת --- די התחייבוֹתץ , |

הי הויפטווערטער, װאָס נעהמען אָן אִין דער מעהרצאָהל הי ענדונג ען אָרער { , פערענדערן נים די װאָקאַלען אַ, אָ, | אין: ע, י. י, צי 3 די שפּראַך--- די שפּראַכען , די זאָך --- די זאַכען, דער שטוהל---די שטוהלען, דאָס יאָהר ---די יאָהרען, דיי פלוים.- - די פלוימען א. אַז. װ, - | |

;אויסנאַהמען + דער פאַל --- די פעלען (דער צוּפאַל --- די צג- פעלען , אָבּער דער אָנפאַל---די אָנפּאַלען, דער איינפאַל--- חי. אײינפּאַלען א. אַזּ. װי), דער אומשטאַנד --- די אומשטענדען, ‏ דער איינדרוק ----די איינדריקען , די קראַפּט --- די קרעפטען. |

די ענדונג ער נעהמען אָן פּאָלגענדע הוֹיפּטװערמער :

1) מענליכע : דער אָרט , דער בּוידים (אוֹיך בּוֹירימס), דעף- ּוֹיך, דער בּוֹים, רער בּעזים (אוֹיך בּעױמם, דער גאָט, רער גאָרטען, דער גײסט, דער דאָרן, דער האָהן, רער האַלו, דער װאַלד, דער מאָן, דער לײַבֿ, דער סאָר, דער פּאס (ר. ה. דעב פּאַספּאָרט , אָבּער דער 89ם04068ת פאצא --- די פּאַסען , רע=- פּאַסטוך (רי פּאַסטיכער), דער פּלאַן (אויך פּלאַנע, רער פּלאַץ,. רער פּלאָקען (רי פלעקער), דער צאָהן (די צייהנער , אוֹיךְ די צייהן, . דער קלאָץ , דֶער רייכטום , דער רעמיף, דער שטיין , דער שפּאָן..

פ) וייבּליבע ‏ די גלאָק אוֹיךְ גלאָקע), די גרובּ (אִין דער געדיימונג . אאואועץ ---גרובּען), די נאָז, די צונג (אוֹיף צונגען), פ' הוּט, די שמובּ, |

24 ז. רייוען

3 זעכליכע 3 דאָם אֵײי, דאָס אַיינענטום, ראָס בּאָר, דאָס צאַנד (ד. ה. די שמיינגע, אָבּער רער בּאַנד, ד. |י פאסצ---- די 'בּענד) , ראָם בּוך, דאָס בּיין, דאָס בּילר , דאָס בּלאַט , דאָס בּרויז, -דאָס בּרעט , דאָס גוּט, דאָט גלאָז, דאָס גליעד,. דאָס געויכט , ראָס יצעשלעכט , דאָס דאַך, דאָס דאָרף , דאָס האָרן, דאָםס האַרץ, ד חוהן , דאָס הוֹיז, דאָס הייליגטום , דאָס װאָט, דאָס װײיבּ, דאם | -מוך דאָם לאָך, דאָס לאַנד, דאָס לייליך, ראָס ליעד, דאָס מוֹיל, װאָס פּאָלק, דאָם פּאַם, דאָם פָּנִים (די פָּנִימ'ער), ראָס פעלר, דאָט קאַלג , דאָט קאָרן, דאָס קינד , . דאָס קלייר , דאָט ראָר, דאָם זיינר , דאָס שטיק, דאָס שלאָם.

אַלע הויפטווערמער, װאָס געהמען אָן אִין דער מעהרצאָהל שי ענדונג ך , פֿערענדערן דרי װאָקאַלען אַ, אַ אין ש, | אן י אוּן די אין יי, צ. בּ. דער פּאַם---די פּעסער, דאָם בּלאַם --- די בּלעטער, דער דאָרן --- די דערנער , די נאָן --- די געזער , דאָס װאָרש --- די ווערטער, די צונג --- די צינגער, דאָס בּוך--- רי כּיכער, דער בכּוךף--די בּײַנער, דאָם. הו--די הײַזער א אָז. וו .

די ענדונג ם נעהמען אָן פּאָלגענדע הױפֿטװערטער : 1) כּמעמ אַלע הויפּטווערמער אוֹיף יע , צ. בּ. די פּאַמיליע --- :די פּאַמיליעם, די רעקאָמענדאַציע --- די רעקאָמענדאַציעם א. אַז. וי - 8) דער גרעסטער מײיל הופּטװערטער אױף /, אוב דער ש קען ניט אָבּגעװאָרפֿען װערען, צ. 3. די גרופּע --- די -גרופֿעס, די יסטרונע --- די סטרונעם, די טורמע --- די טורמעם א. אַז. װ. *)

י) ‏ מען דאַרף בּעמערקען , או אַ סך װרפטו ערטער אויף ע קעגען ּעפּרויפט וערען אִין דער מעחרצאָהל אַוֹי וי מיש דער ענדונג , אַה אויף מיט דער עגדונג | { אִין אַזוֹינע פעלען אִין גלייבער צו געבּרויכען די שעצטע ענדונג, צ. ב, די פאָהנע -- די פּאָהגען (אָכער מען קען אויךף געברויבען ר פאָהנעס){ די ענדוני { קענען נים אָננעחטען די הייפטװערטער , ואָם

יודישעו גראַמאַטי / 5:

== עי 56 2,ׂתׂ)ר,רללטע על עס א ( | אָבּער וען די ענדונג ע קען אָבּגעװאָרפען װערען, ראַ ענריגען זיך די הוֹיפּטװערטער אוֹיף -ען, צ. בּ. די שטימע:די שמים---. - די שטימען , די מאַשינע:די מאַשין --- די מאַשינען , | | 6 די הױפּטװערטער אויף ‏ ען, צי בי רער רעגען --- ח. רעגענס, דער װאָלקען--די װאָלקענס, דער קאַסטען---ך- קאַסטענס, דאָס לעבּען---די לעבּענס דאָס פערמעגען----דּ. פערמעגענם , דאָס פערבּרעכען --- רי פערבּרעכענם א. אַז. חי -

4) די װײיבּליכע הויפּטװוערמער אוֹיף ין, צ. בּ. די שוועגערין--= די שוועגערינם , די קריסטין---די קריסטינם, די ווירטין---די ווירטינם,. די שניירערין----די שניידערינם , די לעהרערין---די לעהרערינם א. אַז.חא.-

6) די ווייבּליכע הױפּטװערטער אוֹיף טע, צ. בּ. די חבר'טע--- ‏ די חבר'טעס, די פּויערטע --- די פויערטעס א. אַז. װ, - |

6 די הויפּטװערטער אויף ום ויום, אום), צ. ב. דאָפ: מיניסטעריום --- די מיניסטעריומס;, דאָס מוזעאום -- די מוזעאומס, . דאָס גימנאַזיום --- די גימנאַזיומס א, וו, װו, | יי

) די הֹיפּטװערטער אויף ים, +. בּ. דער אַיידִים --- די'- אַיירימס, דער טורים --- די מוּרימס, דער אֶרים --- די אֶרימם+: א. אַז. װ. יו | | | 8) אַלע פוּן די צייטווערמער אָבּגעשטאַמטע הוֹיפּטוערמעף -

אוֹיף עֶר, האָטש זי װערען זעהר אָפּט געבּרוֹיכט אִין דער מעהר.. צאָהל גאָר אָהן אַנ'ענדוּנג מעה ווייטֶער), צ. בּ. דער לעהרעף --=. די לעהרערס , דער שוױידער --- די שניירערם, רער שטעפער. -. די שטעפּערם א. אַז. װ, / |

) בּכלל כּמעטְ אַלע הויפּטווערטער אוֹיף ער אָהן דעם:: אַקצענט אוֹיף דער דאָזיגער. ענדונ), װאָס נעהמען ניט אָן דיי - ענהונג | , -צ. בּ. דער האַמער --- די האַמערם, רער בּעכער --- ף-

בעכערם, דאָס מעסער --- די טֿעסערם א, אַז. וו | האָבען אַ רוּסישען חאַראַקטער אָדער א רוּסישע ענדונג. צ. בּ, די סטרוּנש = די סטרונעס , די לעהרערקע - די לעהרערקעם א. אַז, וו, יי

6 ({ ' דייוען

= ר א יע א ר א א א יי יט - ג 28 /50א 0 2282 אבי ,2 עיא יא עשר 2 שאב העגא",, רעה = 4 7 67 טל" "אע

0) די:יעניגע | הופּטויערטער. אויף אַר, = אי ועלכע רער אַקצענט געהט ניט אִיבּער אוֹיף די דאָזיגע ענדונג, הגם זי קענען !אויף געבּרויכט װערען מיט רער ענדונג ען אוּן עם, צ- ב. רער פּראָװאָקאַטאָר --- די | פּראָװאָקאַטאָרם - (אויף פֿראַװאָקאַמאַרען און פּראָװאָקאַטאָרעס) , - דער אָראַטאָר --- די אָראַטאָרם וְאוֹיך צראַטאָרען :און אָראַטאָרעס) א. אַז. וו 1) נאָך אֵייניגע הויפטווערטער, אִיבּערהױפּט פרעמדווערמער און ! העכּרעאֶישע, װאָס צוליעבּ דעם װאוילקלאַנג אִיז זי גלייבער אָנצוגעחמען די עגרונג ס, צ. 3. דער צווילינג---די צווילינגס, דער בּית:עלמין---די בּית: : עלמינ'ם, דער בּשר:ורם----די בשר:ורמ'ס , דאָט בּיוראָ---די בּיוראָם ,

רי ענרונג צִם געהמען אָן פאָלגענדע הױיפּטװערטער : {) די הױפּטװערטער מיטם דער רוסישער ענדונג יק אָדער לט ב, צי 3. דער עַוּתניק ---- די עזות'ניקעם, דער פּריקאַזטשיקי---

ציּ פֿריקאַזטשיקעס , דער פּרומאַק --- די פּרומאַקעס , דער צבועק י--- :די צבועקעס א. אַז. וו

3) אֵייניגע הויפּטװערטער, װאָס ענדיגען זיף אין דער אֵייג יאָהל אוֹיף אַ {, הגם זי קענען אָפּט אֹיך אָנגעהמען רי ענוּנג הען, צ 3, דער שאַרלאַטאַן --- די שאַרלאַטאַנעם , דער פוהרמאַן---- די פוהרמאַנעס, דער װאַגאָן--- רי װאַנאָגעס אָבער אױך די װאַנאָנען , די פּען --- רי פענעם א. אַז. וו

3) די הופּטװערטער מוליער , מאַליער , סטאָליער, טשעם: ליער , שלאָסער , פעלדשער האָבען אין דער מעהרצאָהל: : מוליארעט ,‏ טשעסליאַרײ?, פּעלרשאַרעס א. אַז, וו די הױפֿטװערטער, װאָס געהמען אָן אִין דער מעהרצאָהל די קירונג ם אָרער עם, פערענרערן ניט די װאָקאַלען אַ, אָ, | און װי, צ. 3, דער האַמער --- די האַמערם, דער טורים --- די מורימם האר א 5

רי ענדוּנג יך געהמען אָן אַלע פֿערקלענערונגסווערטער אין אֵיינינע. געצעהלטע הױפּטװערטער אויף על { דערבּיי ווערט פאַר'ץ. יל ארױסגעלאָזען דער ע, װאָס װערט אִין דער אַײנצאָהל אױף

יודישע גראַמאַטיק 27

טע אט טא יט דייטליך אױסגעזאָגט, צ. בּ. דאָס שטעדטעל--- די שטערמליף, דאָס מישעל --- די טישליף, דאָס מײירעל--- די מיידליך ; דער פויגעל--- די פויגליך (אוֹיךְ פויגעל) , דער צעטעַל--- די צעטליף אויך צעטלען) א. אַז. וו

די פערק לעגערונגסווערטער אוֹיף עלע לאָזען ניט אַרוֹים אִין. דער מעהרצאָהל דֶעם { פאַר'ץ ? אוּן דערמים אונטערשיידען זי זיך פון די פערקלענערונגסװערטער אוֹיף {על, צי בּ. דאָס שטערטעלע -- די שטעדטעליף, דאָם מטישעלע--- די טישעליף, דאָס מיירעלע -- די מיירעלי, דאָס פויגעלע--- די פויגעליף א. אַז, װו, | יי

די פערקלענערונגסווערטער , פוּן װעלכע די געועהנליבע פּאָרֶם האָט אִין דער מעהרצאָהל די ענדונג ים , האַלטע ען אֵיין פאַר דער ענדונג ליך אוֹיך די ענדונג יםן, צ, בּ. בּגד'ל-בּנדימ'ליך, דאָקטאָריל --- דאָקטוירימליף , |

די ענדונג ים נעהמען אָן העבּרעאַישע װערטער{ דערבּײ זוערען די נקיּרוֹת זעהר אָפּט אִינגאַנצען פערענדערט, צ. בּ. דער חָתֶן - די חַתֵנִים, דער.קֹבֶר -- די קְבָרִים, רער בַּעַל:הַבִּית -- רי בַּעֵלִ הַבַּתִּם, דער מְלַמָר-- די מְלַמְדִים א. אַז. װ.

פוּן די ניט:העבּרעאישע הוֹיפּטװערמער נעהמען די פאָלגענרע אָן אִין דער מעהרצאָהל די ענדונג ים :. דער דאָקטאָר --- די דאָקטוֹיָרִים, ‏ דער פּױער --- די פּױערים, דער פאַקטאָ.-=- די פּאַקטוירים , דער נאַר --- די נאַראָנים. (אוֹיך נאַרען) , דער טייוועל ---- די טײיװואָלים (אָדער טייוולאָנים) , | |

די פּעריורישטע העבּרפֿאישע. ווערטער שייגעץ אוּן קייזער יעקיסר) ‏ האָכּען. אִין דער מעהרצאָהל רי. העבּרעאֵישע פאָרם : שקצים, יקיסרים , הי | יי די ענדוּנג ות נעהמען אָן נאָר העבּרעאֵישע װוערטער , צ,בּ. די צרה --- די צרוֹת , די סחוֹרה --- די פחוֹרות, די דאנה --- די דאגוֹת, | דער חשבּוֹן --- די חשבּוֹנוֹת , דער. קרבּן ---רי קרבּנות, רער

98 ו. דרייוען}

חלום --- די חלומות , דער כֹּח ---די כּחוֹת, דער פח --- די מחוהן א. אַז. וי |

| פאָלגענדע הויפּטװערמער בּילדען די מעהרצאָהל דורף אומֿײ ענדערן די װאָקאַלען אַ, אָ, ו, וי אִין ע, (ײ), י, ייז

1) דאָס רוב אֵיינזילבּיגע מענליכע הױפּטװערטער, צי 3. דעד גאַסט --- די געסט , דער מאַרק --- די מערק, דער בּאַרגֿ --- 5 בּערג, דער קאָפּ --- די קעפּ, דער קנאָפ ---- די קנעפּ, דער פֿראָסט --י- די פרעסט , דער טאָג ---די טעג , דער קאָרבּ ---די קערב, דעף צאָהן --- די צייהן , דער הונד--- די הינד, דער זהן--- די זיהן, דער שוף --- די שיף, דער קרוג --- די קריג א. אַז, זי

+) געצעהלטע מענליכע הױיפּטװערטער אוֹיף ער, ען, י, און עָלז דער בּרורער --- די בּרידער, דער נאָמען --- די נעמען, דער װאָגען--- די וועגען, דער פּאָדים --- די פעדים *), דער װאָרים-ײ=- די וערים, רער נאָגעל --- די געגעל,

3) פאָלגענדע װײבּליכע הויפּטװערטער 1 די בּאַנק --- די בּײינט, זי בּאָרד --- די בּערד, די בּרוסט --- די בּריסט, די גאַנ--- װל גענז, די האַנד ---די הענד , די האַק --- די העק, די װאַנד ---- זי וועגד , די טויז --- די טיי, די מאָכטער --- די מעכמער , די לוין-י=- די לייז, צי מויז--- די מייו, די נאַכט --- די נעכט, די קָאַץ--- די קעץ, די קה --די קיה, די שמאָדט ---די שטערט, זי שנור -- די שניר ,

דורף דעם אַרטיקעל (אִין טענליכען אוּן זעכליכען געשלעבש. אָגער נים אִין ווייגליכען , אֶהן דער פערענדערונג פונ'ם הױפֿמ= װאָרט גופא , בילדען די מעהרצאָהל פֿאָלגענדע הוֹיפּמװערטער /

) די פון צייטװערטער אָבּגעשטאַמטע הױכּטװערטער אוה עֶר, הגם זי קענען צוליעכּ מעהר דייטליכקייט אָנגעהמען די ענדוּנגֿ 9, צ 3 דער לעהרער -- די לעהרער, דער שריבער --- י שרייגער,, דער אָנפֿיהרער --- די אָנפּיהרער א, אי הו

+) וװען עס רעדט זיך ועגען איינצינע פעדים { ווֹען עס רערט הש אָבֿער בּבלל וועגען פֹאָדים , אִי} די מעהרצאָהל { די פֿאָדים ,

יוּדישע גראַמאַ טיק 1 "א"ע אי ר 7 ר אטא אל/, אי א 6541 :05

פ) אַלע נעמען פון פּערזאָנען אוֹיף ער מיט דער וילבּע י; פאַר דער ראָזיגער ענדונג, צ. בּ. דער פּאָליטיקער --- די פּאָליטיקער דער קריטיקער --- די קריטיקער א. אַז. װי -

3 אַלע נעמען פון פּערזאָנען אויף ער װאָס בּעשטימען רע . אָרם, צי 3. רער ענגלענרער --- רי ענגלענרער, רער אַמערא קאַנער --- די = אַמעריקאַנער, דער אִינדיאַנער --- די אִינדיאַנער א. אַז, וו |

4 אייניגע הויפּטװערטער אויף עְלז רער עפעל --- רי עפעל, דער שטיוועל --י די שטיוועל, רער אַרבּעל--- די אַרבּעל, דער בּיינעל --- די בּיינעל ‏ דער ציגעל --- די ציגעל, דער לעפעל---רי לעפעל . |

8 אֵייניגע הויפּטװערטער אוֹיף ערז דער פיננשל"-- ה פינגער, ‏ די שװעסטער --- די שװעסטעו ראָס פענסטער --- רי פענסטער , | |

אֵייניגע הויפטווערטער אוֹיף ען, הנם זי נעהמען אָן צוּי ליעבּ מעהו רייטליכקייט די ענדונג ם , צ. בּ. דער װאָלקען --- די װאָלקען נאָבּער אוֹיךְ די װאָלקענס), דער שטערן (אִין הימעל) --- די שטערן (אָבּער דער שטערן009ג --- די שטערנס) ,

ז) אייניגע מענליבע אוּן זעכליבע איינזילבּינע הויפּטװערטער, װאָס האָכּען אֵין דער גרונדפאָרם די װאָקאַלען י, ײ אָרער ע או װאָס קענען דעריבּער 'ניט בּילדען די מעהרצאָהל דורכ'ן ‏ צווייטען אופן, צ. בּ. דער בּריף --- די בּריף, דער פריינד --- רי פּריינד , דער פיינד --- די פיינד, דער קנעכט --- די קנעכט , דער העכט ---- דרי העכט { דאָס רעכט --- די רעכט, דאָס װערק -- די װערק, דאָס פערד --- די פערד , דאָס ליכט --- די ליכט , |

6 דאָס העבּרעאֵישע הויפּטװאָרט דער עָרוּת --- די עָרוּת .

| אָנמערקוננען צוּ דער בּילדונג פון דער מעהרצאָהל .

{) דאָס הוֹיפּטװאָרט מאַן אִין דער בּערייטונג געמאַהל' (פײעקװץ6) האָט אִין דער מעהרצאָהל די פּאָרם מאַנען { אִין דער בּערייטונג ,מאַנסבּיל"---מענער 1 אִין דער בּערייטונג , מענש"---לייט ,

רייודועו

ו: 8 אל *, 5 ר , ירא אע 8 5 א"י א"ע אל בא יי א א די יי יי א א א 5י/, אל" א"ע אל א" א"ע א"ע אל" /,- א"ע אט "יע 5",, 4 אא,, א,, איער י"ע עמ עי

אייניגע הופּטװערטער ווערען נאָר אִין דער אַיינצאָהל געבּרויכט ,

אגרערע נאָר אִין דער מעהרצאָהל . 1) די אייגענגעמען, *)דאָם רוֹב שטאָפּנעמען און א סך בּענריפם. צר 5. דאָט גאָלד.

= 8

נעמען בּרויכט מען נאָר אִין דער אֵיינצאָהי דאָס לערער , דער טײי, דער צוקער; רער שלאָףּ, די רוּה.

/

ג

די יונענר, די פרייר א. אַז. הי

אוֹיךְ גרוֹיכט מען נאָר אִין דער אַיינצאָהל די צייטווערטער, װאָםס ווערען געכרויכט אֵלֹם הױפּטװערטער , צ. בּ. דאָס פּערקױפען, דאָס אומלויפען א. אַ. וי

גאָר אִין רער מעהרצאָהל װערען געבּרוֹיכט די הױפּטװערטער. לייט , עלמערן, אָבוֹת, קינדערליך , רייר, מאָזלען , פּאָקען , גערערים. יסוריםי, קאָסטען ,

אויסערדעם ווערען אֵיינינע שטאָפנעמען וועלכע זענען אִין דייטש פון װײיבּליכען נעשלעכט) געבּרױכט אַזוי ווי אִין רער מעהרצאָהל , צ. בּ. די מילף, מיט די מילף (ניט מיט דער מילף),

מיינע מילף נניט מיין מילף!.

:אביקע קר הריבע דירי זאנ לעמאר יש הי ידיארגמששפי הי ראט זע

1. די בּוינוּנג פוּן די הויפטווערטער,

די הויפטווערטער ווערען געבּרױכֿט אין פיצר בוינפֿע ל =

למאוסתחת) , פֿון וועלכע יעדערער ענטפערט אוֹיף איינע פֿון די פֿאָל גענדע פֿראַגען 1 דער נֿאָ מינאטמיוו 0שטענסזמעסאחט--- אוֹיף די פראגען וויער? וואָט? צ 3 ד ער ברודער שריכּט רער שריבֿט ?) , די ווע לט אִיז גרױם װואָ ס אִיו גרים 16 דער געבֿימירר ‏ (הצזומצסצחגסק) ---י אויף די פֿראַנע וועמעם? + 3. ה"י

6 ווען די אייגעננעמען ווערען יא געברויבט אין דער טערצאָהל, 3 די לוריעס, די נינצבורגס ,

ענדינען זיי זיך שטעגריג אויף 8 (עם), צי פי צו ראטשילרם .

4

"וּדישע גראַטאַטיק 51

לאַכט ; עס אַ בּרוּדער בּיים כּרוּד ערס געויין ? (בּיײי ‏ וועמעס געוויין ); איך פּערהאס דער וועלטם געטימעל װועמעכ געטימעל:6; דער דאַטיוו (*װא66ו8ן) --- אוֹיף די פראַנע זועמען? צ. בּ. דעם כּרוּדער טוט װעה דער קאָפּ וועמען שוּט װעה דער קאָפּ), דער גאַנצער וועלט אִיז ליעב אוּן פרעהליך ‏ װועמען אִיו ליעכּ און פרעהליף 16 אוּן דער. אַקוּזאַטיזו---אוֹיף די פּראַנען וועמען? וואָס? צ. בּ. אִיך האָב בּעגענענט דעם בּרוּדער װועמען האָבּ אִיך בעג גענט 6, גאָט האָט בּעשאַפּען די פועלט אִין זעקס טעג פוּאָס האָט. גאָט בּעשאַפען 6 .

די פּערענדערונג פון די הױיפּטװערטער נאָך די צאָהלפּאָרמען יאון נאָך די בּוינפעלען נאָך הייסט ב וֹיגוּנג כטיה, סואטאסגאס ,װסלואחונאסט),

ידי הױפּטװערטער ווערען געבּויגט מיט דעם בּעשטימטען אָרער מיט רעם אונבּעשטימטען אַרטיקעל.

די בּוֹינוּנג פון די הױפּטװערטער בּעשטעהט דערין, װאָס דער כּעשטימטער אַרמיקעל װערט אִין דער אֵינצאָהל פּערענדערט נאָף די בּוֹיגפעלען נאָך אוּן װאָס דער געניטיוו פון די הױפּטװערטער , וועלכע בעטימען איבערהויפט. לעבערינע געגענשטאַנדען, נעהמט אָן. אִין דער אֵיינצאָהל אוּן זעלטען אוֹיךְ אִין דער מעהרצאָהל די ענדונג ם . װאָס אָנבּעלאַנגט דעט אונבּעשטימטען אַרטיקעל, בּלייבּט ער אִין אַלע בּוינפעלען פון דער אֵיינצאָהל אונפערענדערט אוּן אִין דער מעהרצאָהל װערט ער גאָר אַרוֹימגעלאָוען . דער בּעשטימטער אַרטיקעל בּלייבּם אִין דֹער מעהרצאָהל אוֹיך אונפערענדערט . פוּן דאַנען זעהט מען אַרוֹים, אַז די פערענדערונג: פון די הוֹיפּטװערטער נאָך די בּוינפעלען נאָך אִיז זעהר ניט-בּעדייטענד, אַזוֹי אַן די בּוֹיני פעלען אונטערשיידען זיך ועניג אֵיינער פונ'ם אַנדערן אוּן ווערען איבּערהויפּט דערקענם נים נאָך זיער פּאָרם נאָך, אָבּער נאָף זייער אָרט אֵין דעם זאַץ, |

רער ידי רשיי דער ריד שריה 57,157

ו 8466 30 יסאאטם קסא /| 7 6 6800 0 8046 גס תא 2406 314 ' תש יא 7 0604 98 //060045 18 /80045 20 פסא. 104 (4640טש) /626טה) 6א) 0 0 '08 0666 {1 /'60458טט גע /80) 6466 641 7 אי 0645 10 /'866060 18 804465 8} פשאס אה פט 94 7 א 8 טם 6 המ 6667 8 אש 8 86 8 סא 4 סאו 'אסטאם 16 '645טס 148 80 ' 684 8 וט 8 2 א יס8ו ' אס 148 ' תססאה 140 5 טס 148 'סאו ' 6660 8 ' סאןטם א 66 8 יאט 6618 188 '40ססאם 140 '0408טס 148 8א) ' 6468 8 אט 8 6 א שאז /60ם סאו 'טאסבאס 16 //0646טס 1806 תאז א ווא * טא 8ה: ווא

64, ּ "5 9 א 6 א יש = 4 8401 אס

ו. רייוען

"ש"ע עי יע יע 7 "ריע רה 7 ריע 7 יע. א רע. "ר י"ע י ידעט יארא עאיעאר "עאר שאר שריי עבריבי"ל"שאל בל עמלעסא שרל יל אר,, 8 ,אע יילרע טערט

4 } טאטש סא! = אה -- 6864 גע האאהט אט פאן 64:61 146 סטאטסטן סא. ‏ וא סשם)) סט6ט ם), 40 סטאאסטט טאן /'0606 8066

י 04טטש. 16048/‏ '86428ם 10 80 יסאטט 14 -'048אס 12 //'460604 26 סא ' 48טוש- 16068'‏ 40'6םאם 16 יהאט 'סאטט 14 /'68סאם 16 /'04040 6 יסאן. '(66606640) 1660 66) (שאסאם גו 64) 6408 68667ט ג}'שאטאםס .1 66) '046420 ו ,)6 648טגט - 1654/‏ '8040ם ג} סאג סאסט +} /48תאם ג} /'4064 ++ פשאס

| *ס טא אט ט6ם 8 עאה עס '4סטתםס 8 '44 א /'0שאם 20 סא י{שט 148 '40סאהס 128 '62:240 060 ישא '4סטוס 8 '/864 א /'0סאם 160 יסהט 164 148 '0סאס 168 6662 148 סאו '606640 א /'16066 א //8040ם 140 040 '66600 148 '80468א 148 '6462668 148 0)) ' טס א 114 א 'אסאם +} 'שאס '66ט 146 /'אסאם 160 //'6602 160 פשאס '8טא ה+ ,וא - - *ם טא הז וא |

לך 1 606004אט טא 0אם8: 0664 )א סואאאה 140 0 8066404 4 {א 4004 64060404 |א 6404 4864 14 '841244 גע '04אם 26 '688 848 '140084 246 '4האה 2480 418 ט24 '44:2 2408 00450 סטע או

י ישאר שאישרייע שרד יעשר" ש"שר "רה יב "א יש 6 יבר על ריש ילש רעטש רטע טער אל טע טע שרשרישירשרשרשישישישאיישישרעאר שי שש שייישר

28

יודישע

7 ז. רייוען

דאָס הױפּטװאָרט ד לופט, ווען עס שטעהט טיט אַ פאָר+ װאָרט אוּן ווען דערמיט איז ניט געמיינט די לופט אַלס שטאָף , גאָר אַלם רוֹים (פפנסאגץזטפקו) , געהמט עם אָן אִין דאַטיװו פון דער אֵייני צאָהל די ענדונג עןי צ+ 3 פון רער לופטען, אִין רער לופטען אָבּער פֿוּן דער לוּפט, אִין דער לופט),

ראָס הוֹיפּטװאָרט ד אָם האַרץ, װען עס שטעהט מים 8 פּאָרװואָרם , נעהמט עם אָן אִין דער אֵיינצאָהל די ענדונג ען ! פוּן האַרצען, אִין האַרצען, מיט'ן גאַנצען האַרצען נאָצּער : ריירען מיט האַרץ).

דאָס הױפּטװאָרט פייט, װען עס שטעהם אֶהן דעם אַרמיקעל אוּן מיט אַ פּאָרװאָרט , נעהמט עס אָן אִין געניטיוו רי ענדונג עש, אִין דאַטיוו --- די ענרונג --- ען ' פון לייטענס וועגען, ביר לייטען, פאַר לייטען, מיט ליימטעןגלייף. |

,. יי יי יי א אט

2ן. די בּויגוגג פון די איינעננעמען.

שטעט :5:62:3:243:34:4:1- מי :עס

די נעמען אוּן פּאַמיליעם פון פּערזאָנען נעהמען אָן רי ערו אין נענימיוו אוּן די ענדונג { אִין דאַטיװו און אַקוזאַטיור, צי 5י הר, 2 דו'ס, י הורן, א דורן { ג. שרה, ג. שרהט, +. שרהץ , אַ. שׂרהץ ‏ ג. גאָלרבערג, ג. גאָלדגערג'ם , ר. גאָלױי בּערנץ, אַ. גאָלרבּערג'ן . |

די צוויי אָדער מעהרזילבינע פון זײי, װען זי ענדיגען וף אױף ז, ם, ת, צ, ש. מש, װאָס שטעהען גלייך נאָך אַ װאָקאַל אָרער אִין העבּרעאִישע נעמען נאָך אַ נקודה אויסער אַ שוא, נעהמען אָן אין געניטיוו די ענדונג עם, צ. 3. מערלים'עס, יחוריח'עסי פרצ'עט , ליפּשיצ'עט , אַבּראַמאָװיטש;עם א. אַזי װי

אָבּער אַלע איינזילביגע און די:יעגיגע פון די מעהרוילביגע, װאָס האָבּען פֿאַר די ראָזיגע ענרונגען אַ קאָנטאָנאַנט, עגרינען ‏

יודישע גראַמאַטים

5 020:0202020262056 5526 50

(1גט

רע יע לאר ערע דע איער רע ער לייט אט ר" "אטאל 1 ח ד 7 אה. אט שאט טשסטעש"עט,. 54 א יט

אִין גענימיוו אוֹיף ם, צ. 3ּ. גרעצ'ס, מאַרקס'ס, שוואַרצ'ס ,

די נעמען אוּן פאַמיליעס פון פּערזאָנען, װאָס ענדיגען זיף אייף ם, 1, ײי, זי, (אָי) נעהמען אָן אִין דאַמיוו אוּן אַקיזאַטיו די ענרונג. ען , צ בּ. אַברהמ'ען, קלמנ'ען , לעוויגען , מאַטויען , טאָלסמאָיען א. אַז. וי, י

אוֹיבּ זי ענדיגען זיך אויף אַ ל, װאָס שטעהט נאָך אַ קאָנטאָ: ; נאַנט, אָדער ווען דער װאָקאַל אָרער די נקודה) װאָס שטעהט פאַרי * לכ זאָגם זיך נים אוֹים, נעהמען זיי אָן אִין דאַטיוו און אִין אַקוזאַמיוו די ענדונג ען, צ. בּ. פייגעל טאָגט. זיך אוֹים פייגל) --- פייגלען , רְחַל װאָגט זי אוֹים רֶחֶל) --- רחל'ען א. אַז. װו,

אָבּער װען פאַרץ ס אִיז פּאַרהאַן אַ װאָקאַל, װאָס זאָגט זיף אוֹים, ענדיגען זי זיך אִין דאַטיוו אוּן אַקזאַטיװו אוף |, צ. בי ישׂראל --- ישׂראלץ ,‏ קאַסעל --- קאַסעלן א. אַז. װו,

יזייר ילא תע יעג יש ארי עלישט

5 אָנמערקונגען צוּ דער בּויגונג פוּן די | הוֹיפטווערטער,

דאָס װאָרט, װאָס הענגט אָבּ פון דעם אִין גענימיוו שטעה: ענדען הויפּטװאָרט , שטעהט געוועהנליף נאָך איהם, צ. בּ. דעם בּרודערס בּוך . דערבּיי ווערט דער בּעשטימטער אַרטיקעל, װאָס שטעהט בּיים אָבּהענגיגען װאָרט, אַרױסגעלאָוען , אָבּער דער אוני כּעשטימטער בּלײבּט, צי 3 דער שוועסטערם חבר'טע { אָבּער : דער שוועסטערם אַ חבר'טע ,

פוּן צוויי אַייגענגעמען , ואָס בּעטייטען פערשירענע פּערזאָנען, | שטעהט דאָם הוֹפּטװאָרט אִין גענימיוו נאָך דעם אָבּהענגיגען װאָרם, צ. בּ. שלמה ר' חיימ'ס.

ווען אִין געניטיוו, ‏ דאַשיוו אָדער אַקוּזאָמיו שטעהען צוויי אָדער מעהר הויפּטוערטער, וואָםס בּעטײיטען איין און רועלבּע

26 ו. רייז ען

פּערזאָן, נעחמט אָן אַ ענדונג נאָר דאָס לעצטע װאָרט, צ. בּ. דענ לעהרער משה'ס אַ תלמיד { משה דעם לעהרערם אַ תלמיר { אַלעק מאַנדער דעם צווייטענם טוט { אִיך בּין געווען בי דער מוחמען ! אָבּער ג אִיךְ בִּין געווען בּיי דער מוּהמע שׂרהץ .

דער דאָזיגער קלל גילט אויף דאַן, וען דאָס לעצמע װאָרם קען ניט אָנגעהמען קיין ענדונג, צ. בּ. אִיך האָבּ גענענענט משהן | אָבּער ! אָבּער אִיך האָבּ בּעגענענט משח דעם לעהרער.

די הוֹיפּטװערטער , װאָס ענדיגען זיך אִין דער מעהרצאָהל אוֹיף ם (עם) אוּן ות , קענען אין דער דאָזיגער צאָהלפאָרם ניט אָנ נעהמען קיין ענדונג ‏ אוֹיף צו בּעצייכענען דעם גענימיוו, ‏ און בּבלל געהמען די הויפּטווערטער זעלטען אָן אִין דער מעהרצאָהל אַ ענרונג פּאַר דעם געניטיור. עפטער װי אַלע געהמען אָן די עגרונג ם, אִין רעם געניטיוו פין דער מעהרצאָהל ‏ דיייעניגע הױפּטװעױטער, װאָס ענדינע זי אויף ים , ער אוּן יף, צ- כּ. די דאָקטוֹיריט'ם , די שמשימ'ם, די רביימ'ס, די װײבּערס, די קנדערסן ה וונגליבם, די מיירליכט, די קינדערליבם,

אִין די הוֹיפּמווערטער , װאָס קענען ניט אָננעהמען די ענדונו ם אויף צוּ געצייכענען דעם געניטיוו , אויך אִין אַלע הױפּטװערטער, װאָס בּעטייטען ניט-לעבּעדיגע געגענשטאַנדען , װערט אָנשטאָט דענ גענימיוו געבּרױכט דער דאַטיו מיטץ פאָרװאָרט פון, צ. בּ. די מנהנים פון אינוערע טאַטעם אוּן זיירעם, די גאַסען פון רער שטאָרט .

יודישע גראַמ אַ טיק | 87

"אל "שא

זיעטי א" =+ 5 6

4 די בּילדוּנג פוּן די הוֹיפּטװערטער,

52

נאָך זייער בּילדונג נאָך ווערען די הױפּטװערטער אַיינגעטײלט אֵין אֵַיינפּאַבע, ד. ה. אעלכע, װאָס זענען ניט געבּילרעט פוּן אַנדערע װערטער אוּן װאָס בּעשטעהען דאָס רוֹב פון איין זילבּע, צ. בּ. דער מייף, דער װאַלד, די האַנד, די טיר , דאָס האַרץ, דאָס קינד { אָבּג עשטאַמטע, ועלבע זענען געבּילדעט פוּן אַנדערע װוערטער מיט דער הילף פון פערשירענע פאָרזילבּען אוּן נאָבױלבּען, און צוואַמענגעועצטע, װעלבע זענען צי זאַמענגעזעצט כוּן. צוויי אָדער מעהר װערטער.

די פּאָרזילבּען, װאָס דיענען אוֹיף צוּ בּילדען הױיפּטװערטער, טענען פּאָלגענרע : |

נץע --: דער גערוּך, די געשטאַלט, דאָס געױכט;

אונ --, געהט זעהר אָפט אִיבּער אִין אומ ---: דער אוּנזין , די אוּנשׁולר , דאָס אונרעכט ; דער אוּמ'חן, דער אוּמכּבוֹד, דאָס אומגליק { |

אור---: דער אוראַײיניקעל, די אוּרעלטערן .

די נאָבזילבּען, װאָס דיענען אוֹיף צו בּילדען הױיפּטװערטער, זענען פאָלגענרע : הי

-- וּנג , -- ניש, -- עכטס אוּן -- ריי בּילדען הויפּט: װוערטער אִיבּערהויפּט פוּן צייטווערטער : די האָפּנונג, די מיינונג , די צייטונג { דאָס אִיבּערקעהרעניש, דאָס בּעשעפעניש. די פינס? מערניש ; דאָס שרײיבּעכטס, דאָס טועכטם, דאָס שפּײעכטם; די שיסעריי , די בּעקעריי , די פּלױדערײ. | |

-- הייט, -- קייט, --- יגקייט בּילדען הוֹיפּטװערטער , אִיבּערהופּט. פון ‏ אַינענשאַפּטסװערטער { --- קייט בּילדעט אויך הויפּטווערטער פוּן מיטעלװוערטער : די פרייהייט , די מרייהייט, די קראַנקהײט { די פרעחליכקייט , די דאַנקבּאַרקײט, די גרויסקייט { ציי קלייניגקייט , די הייליגקייט, די ליבטיגקייט ‏ די אָבּנעזוּנרערט: אריב , רי אָבּנעלאָוענקײט, רי געפּאַלענקײט. -

28 "ייו ע|

-- שאפט בילרעט אִיבּערהוֹיפּט הויפּטווערטער פוּן הוֹיפּט: ווערטער 1 די פֿרײנדשאַפּט, די הערשאַפט, די האַגרעלשאַפט, די ברודרערשאַפט, די ליעבּשאַפט ,

--י טוּם בילדעט הויפּמװערמער פון אֵיינענשאַפּטסװערטער אוּן הוֹיפּטווערטער 1 דער רייכטום, דאָס היילינטום { דאָס יורענטום, דאָס קריסטענטום ,

נאָבזילבּען אוֹיף צוּ בּילדען מענליכע פּערזאָנעננעמען : דדער, --ניק, --אַק, --נאַק),

--- ער בילרעט מענליבע פּערזאָגענגעמען אִינערהופּט פון צייֿן: ווערטער { דערביי ווערט נאַנץ אָפֿט פערענדערם דער שטאַמװאָקאַל} דער שרייבער , דער טרענער, דער הענדלער, דער פיטער.

= ניק בּילדעט מעגליכע פערזאָגעננעמען אִיבּערהױפּט פון העבּרעאִישע וערטער 1 דער עזות'ניק, דער ישוב'ניק, דער רוֹדףי שלומ'גיק , דער שליממזל'ניק, דער קלויזגיק,

-- אַק (יאָק) דריקט אִיגערהױפּט אוֹים אַ פּעראַבטונג : דער פחוטאַק, דער טרײפּניאַק, דער קלױזניאַק ,

נאָכזלבּען אוֹיף צוּ בּילדען װייבּליכע פּערזאָגעננעמען :

20 יי -קע. -- גיצלע, -- טע

ין בילדעט ווייבליבע פּערזאָגעננעמען איבּערהױפּט פֿוך די הויפּטװערמער אויף ער , אָפּט אָבער אויך פון אַנדערע הופּט! ויערטער : די העגרלערין, די זינגערין , די שניידערין, די ווילי גערין ,‏ די קריסמין, די ווירטין, די גרעפין ,

--- קע װערט ועהר אָפּט געכּרױכט אָנשטאָם-- ין: ר

שגיירערקע, די לעהרערקע , די אַרטיסטקע י

-- יצע בּילדעט ווייבּליבע פּערזאָנעננעמען פוּן די הױפֿט. ווערטער אוֹיף -- גיק ! די ישוב'ניצע, די עזת-פּנימ'ניצע, ‏ װי שלימטזלניצע .

מט בילדעט װײבּליכע פּערזאָגעננעמען פון העבּרעאַישע ווערטער און פון דעם יודישען הױפּטװאָרט פּױער ! די חבר'טע, די בעל-הבית'טע, די שותפ'טע, די פּױערטע. אָפּטמאָל װערם 1*

יוּדישע גראַמאַטיק 59:

דאָזיגע נאָבזילבע צוּגעזעצט צוּ דער פאָרם, וועלכע אִיז שוין אִין העכּרעאִיש סיי וי סיי װײיבּליך : די מחותּנת'טע, די משומרת'טע.. די קרוֹבה'טע, דרי שבנה'טע. / |

נאָבזױלבּען אוֹיף צוּ בּילדען די פערקלענערונגספּאָרם אוּן דיי ליעבּעספּאָרם פון די הױפּטװערטער !--על, -- עלע !-- קע,. -- ינקע, -- עניו, -- שע.

די פּערקלענערונגספאָרם פוּן די הוֹיפּטװערטער װערט אִיבּער: הוֹיפּט געבּילדעט מיט דרי נאָבױלבּען --- של, -- עלץ: מיט רער נאָכױלבּע --- על װערט געבּילדעט די פערקלענערונגספּאָרם פון ערשטען גראַד, צ. בּ. דאָס טישעל, רדאָס שטיבּעל, ראָס בּיבעל 4 מיט דער נאָבױלבּע --- שֶלע -- די פערקלענערונגספאָרם פון צווייטען גראַר, צ. בּ. דאָס טישעלע, רדאָס שטיבּעלע, ראָס: בּיבעלע . |

די - הױיפּטװערמער אוֹיף --- על, --ע אוּן די פוּן די העבּרע+ אִיש גענומענע אוֹיף ה, ע האָבּען נאָר די פּערקלעגערונגספּאָרם פון. צווייטען גראַר, צ. בּ. דער שליסעל--- דאָס שליסעלע, רע ווינקעל --- דאָס ווינקעלע, די נאָדעל---די נאָרעלע {. די שטימע---- דאָס שטימעלע { די מעשה---דאָס מעשה'לע , די רֶגע--- דאָס רָגע'לע ,.

די צוויי-אָדער מעהרזילבּינע הוֹיפּטװערטער אוּן רי העבּרעאִישע האָכּען דאָס רוֹב נאָר די פּערקלענערוּנגספּאָרם פוּן ערשטען גראַד {: רערבּיי ‏ נעמען זיי אָן אָנשטאָט --- ף רי נאָבזױלבּע --- יל אָדעה- ל, מים אַנאַפּאָסטראָף פאַר'ן ל, צ. בּ. דער פינגער --- דאָס פינ. געריל, די שוועסטער --- דאָס שוועסטעריל , דאָס פענסטער --- דאָם: פענסטעריל { דער ספר --- דאָס ספר'ל, דער בֹּנד --- דאָס בּגד'ל,

בי דער בּילדונג פון ‏ דער פערקלענערונגספאָרם אויף -- על, -- עלע ווערען כּמעט שטענריג פערענדערט די װאָקאַלען אַ , אָ, ן, זי, צ בּ. דער זאַמד --- דאָס זעמריל, די שטאָרט --- ראָם. שטערמיל , די גאַם --- ראָס געסעל, דער שוּך --- ראָס שיבעל, ראָם הויז --- דאָס הייזעל א, אַז. װ, דאָס טרעפט אפילו אִין מעהרף.

זילביגע ר הױפֿטװערטער, צ. בּ. דער פּאַפּיראָס --- דאָט פּאַפי ירעסיט, דאָס פָּנִים --- דאָס פַּנימ'ל ,

די הױפּטװערטער אוֹיף ל געהמען אִין דער פערקלענערונגט: פּאָרם אָן צוליעכּ דעם װאוילקלאַנג א 3 פאַר ל, עלע או די הויפּטווערטער אוֹיף ; אַ ד, צ. בּ. דער שטאַל --- ראָס שטעלבעט די שוהל--- דאָס שוהלכעל, דאָס מוֹיל--- דאָס מילכעל, דעױ קול --- דאָס קול'כעל {‏ דער האָהן --- דאָס העהנדיל, די פּאַן - דאָט פענדיל, דאָס בּיין ---- דאָס בּיינדיל, דער חן --- דאָס חנ'ריל ;א. אַז. וו

די הויפטווערמער אויף ען לאָזען אַרוֹיס אִין רער פערקלענע: :ונגספּאָרם רי ראָזיגע ענרונג ,‏ צ, בּ. דער קאַסטען --- דאָט קעסטעל, דאָט קעסטעלע, רער שטעקען --- ראָס שטעקעל, דאָט שטעקעלע, דער װאָגען---דאָס װענעל, דאָס ווענעלע. אייניגע אָבּער עגדיגען זי נּאָכ'ץ קלל נאָר אױף דול, װי צי 3 דער װאָלקען---ראָס װאָלקעג: דיל דער רעגען---דאָס רעגענדיל (אויך רעגעלע), דער קוימען--- דאָס קוימענדיל, דער גאָרטען ---דאָס גערטענדיל (אויך גערטעלע).

אַייגינע הויפּטװערטער קענען בּילדען די פּערקלענערונגטפֿאָרם טּים רעם גאָמזלבּע---קע , צ. . דער בּרודערקע , די שוועסטערקע ,

-- ינקע בּילדעט די ליעבּעספּאָרט פון די חוֹיפּטװערטער אויף {‏ מאַמיגקע , טאַטיגקע, מוהמינקע .

--י עניו,--שׁע בילדען די ליעבּעספאָרם אִין אֵיינינע הוֹיפּט. וערטער 1 / מאַמעני, מאַטעני, זיידעניו, זוהנעניו, גאָטעני} מאַמישע , מאַטישע, מיירעלשע, טאָכטערשע.

אִין די צוזאַמענגעזעצטע הױפּטװערטער אונטערשיירט מען אַ גרונדוואָרט א אַ בּעשטימונגסוואָרט: דאָם גרוגף: װאָרט געציוכענט דעם גענענשטאַנד גופא , דאָס בעשטימונגסװאָרט געצייכענט זיין סיטן , ד. ה. דאָס, מיט װאָס ער אונטערשיירט זיף פון אנרערע אײגענאַרטיגע גענענשטאַנדען { דאָס בעשטימונגסװאָרט שטעהט שטענדיג פֿאַרץ גרונדװאָרט, צ. בּ. פּגעלנעסט די ה אַנעסט פֿאַר פהנליך), שמרוואַק (7. ה. אַזאַק, מיט שמרף

{ וודישע גראַמטטיק 41:

אל ר ערעל שא א הא יע רא טע 7 דע א יב דע ר רע ילע עאל,/ לע ,םע אלש" לע

נעפילט), שטאָדטגאָרטען (ר. ה. אַ גאָרטען אין שטאָרט), װאַלךי: שוֹמר (ד. ה. אַ שוֹמר פוּן װאַלר) א. אַז. װ.

בּיי דער צוּזאַמענזעצונג נעהמט דאָס געשטימונגסװאָרט אָפט אָן אֵיינע פון רי ענרונגען ם, |, ען, ער, אָרער די פאָרם פוּן רער מעהרצאָהל, צ. בּ. פריהליננסליעד, זייפענבּלאָן, קאַלבּענפלייש, ביבערשראַנק, יורענפריינר ,‏ מענשענפרעסער .

אוֹיבּ אַלם בּעשטימונגסװאָרט פּון דער צוּזאַמענזעצונג ריענט. אַ צײטװאָרט , ווערט אָבּגעװאָרפען זיין ענדונג {ן, צ. בּ. שרייבּטיש,. בּרעכאַייזען 1 זעלטען געהמט עס אָן אַנ' ץ, צ. בּ. לעזעכּוך,

ירעל ליייאל קרוי לורט ישאר יי

8 דאָס אֵייגענשאַפּטסװאָרט,

די אַייגענשאַפטסווערטער דריקען אוֹים די אֵיינענ שְׁאַפּט (0פנססשגח) , דעם סימן פונ'ם געגענשמאַנד { זיי ענטפערן אוֹיף. די פּראַנען װי אִיז ? װאָס פאַר אַ ? װאָסער ? וועלכבער 3 וועמעס? צ. כּ. דער װעג אִיז וויים, דער טאָג אִיז קורץ װױ אִיז דער וועג ? וי אִיו דער טאָג 4{ לאַנגע, בּלוטיג:רויטע פּאַסען הענגען דאָרט אִין מערב:ווינקעל ,. טונקען אָבּ די הייסע בּרעגען אִין דעם קאַלטען אָקעאַן (װאָס פאַר אַ פּאַסען ? װאָסערע, וועלכע בּרעגען 1 אִין װאָסער, אִין װעלכען אֶקעאַן 6{ פון אַ. חויר'שען עק קען מען קיין שטריימעל ניט מאַכען (פוּן וועמעס: אַנ'עק 6, |

ווען די אֵינענשאַפטסװערטער זענען פערבּונדען מים די הױפּטװערטער , אויף וועלכע זיי בּעציהען - זיף, דוּרף די צייםט= װערטער זיין,. ווערען, בּלייבּען, װערען זי דאָם רוב געבּרוֹיכט אָהן קיין שׁוּם ענדוּנג , צ. בּ. רער הימעל אִיו בּלוֹי,.

4 { א{ די ו ען

די נאַכט אֵיז שטיל , דאָס וועטער ווערט ש עֶן, דער פריינר בלייבמ מיר טריי, די וװעלדער זענען גרין.

ווען זי שטעהען אָבּער דירעקט בּײ די הרפּטװערמטער, אוֹיף װעלבע זי בעציהען ױף, נעהמען זי אָן בּעױנרערע ענדונגען אוֹיף צו בּעצייבענען געשלעכט, צאָהל אוּן בּױינפֿאַל, צ. 2. דער בלוֹיער הימעל, די שטילע גאַכט, דאָם שענע װעטער, דער שטרייער פרינר, רה גרינע

וועלדער,

דאָך קענען זי אױף אִין ערשטען פֿאַל אָננעהמען אַניענדונג אוֹיף צו בעצײכענען געשלעכט און צאָתל, אוב זי שטעהען מיט דעם אנבעשמימטען אַרטיקעל א, +צ. ב, דער הימעל אִין אַ ב לוֹיער, די נאַכט אִיז אַ שטילע, דאָס קינר אִין אַ ש עָנם, די װעלדער זענען גריגע.

וו ו

6 די בּוינונג פון די אַײנענשאַפּטסװערטער,

די אֵיינענשאַפטסװערטער װערען געבּױגט, |. ה. זי פערענדערן זיף מעהר אָדער װעניגער לוים די בּונפעלען און געשלעכטער פון דער אֵײנצאָהלן אִין דער מעהרצאָהל אָכעף בּלייבען זיי ‏ אונפּערענדערט , אָננעהמענדיג דרי ענרונג {| פאַ" אָלע בוינפעלען און געשלעכטע". | |

7 יסאם 0406087 6868 148 680

אה א אע גי יש יע

6404 6666 146 יסאס יש = /656540 /40. הא סטאה טא

באע א טא ססט): סטאהאא 146 64 066404 16 |8 6 מאסשזא 48 םע 12 '0006טםסא

יס טס 866404 יםועם ‏ 06654 6661 4:אט אן 8646 084 .1 ישא 'סטטט /805606 00 0666 ' 1:64066‏ טא 6660 6064 0} יסאם עס 85404 יש םס 0644 //'140040 0664 את 60) !2060 0064 1 60

י סטט /806606 ' טאטעם - 6656ס 664 0:4ט אע /65646 004 14 יסאס

י) א 8 טע }4 =

ישטם ‏ 6560א 0 ימשם 8666 א 040 66648 148 //445'8טם 0046 148 א ' טס 86540 סא 'שם ‏ 2660 א 6406 0040 248 /045טט 060 1268 יסאן 67טם 8664 /א '0-טעם 8844 א '14660 6640 048 /00406טם 0060 148 /); ' שש 8654066 /זא 'ם -06466 8 1466 :אט 146 /'048טםש 048 140 ישאז

462 4 404 0א = 1

2

/ 9

4 ע א 5 } 8 8 א

;|

חמ סַ

406 140 64 4 148 /660004 46 '6) טא 260840 טא 8560 הט6ט 06664 '0) 0066) 18 60664046 664664א = (א 45

4006 0 סטאה א 168 60 וסאסאז הא סאט 86628660640046 או 0 6666660 04:64 סט!

א"יא "שש ר" שאר" ",א"ע א"ע "אלמ א שא ,,

48

גצלשאר"עאין

עי שאט א 7 ר "שא .א "שאט א א יס

א אש ,4 /: 7 24 א ,ר א א ,7 =" ארי,

א 4 74 אאה 40

יוּדישע

ג ר אַ ס אַ

טיק

1 אש 4 אע = יי יי יי 6 6 = א 8 289 { 29 1 רה | 0 4 2 { 6 טא 1460 שא 1480808 אס הדגא 160 40 סטאצטא -4ה 60 ססאוסא שא ה.סאטסא: הא 208 48 א

טא 4 1 5 { וס 4040) = { 066 2686 א צם 0 243 88

4

64 148 וא 0טאת0אא 286 60 40004 12 6026040סשא 0/סה טא 04

4406 סאו

8 = = 0 הי :4

066סא

י 8סטאטט 8404 י 660 66.4ס 060 68ט 12 7 004 ג} ישא יט 4 טס 606654 0660 64ם ג} 896 4046 6} פמסאו '(8.ססטם / 04564א 3 '5עשטם 666406 60) //806000 1006 1 80) 8 שססאם 004 +} /68) ' 0068 06 06 64ס 8060 06 וט 16 '666640ט 4064 18 יסאז

יס טע א 8 0 ע 8 =

ס

אס 404 10 800

068 טא שא

י04סטם /8640464 (א ישס-4 /04454 א אהת 4ט 10 /'040ס

סם יט 80.4646 זא 'טסטם /064646 8 סואס 0665ט 446 //46ססאס

/068 םס -86484 זא '6עסםם 0064548 8 טואס 666ט 846 'םטאססאם 0066 1406 80 04 6טם 86,454 / :א 6666 0644 א 'הואסהם 6604 /0} //865סאס

2

יש 4 א 58 } 8 8 א

טא טעסא) )א 2086 60

6 80 .קאטס א ויסאזעסאז וצ וו טאט?) 66הט8ססטפם אזא 4ם 66 )466450‏

א עי

86 - : '

8 יע 7 7 7 אל 2 7 העש א "שאה א 84 84 אה /' בי /2 20 אא/בט/ר "ר

= הי

אי יי יי יי יע יי

אט 3

ז. רייזען

סטא ט)! !2 '24064004 -אסא 6640 טואס 00040046ט8א862 0 6ס 1466408 146064 סות 064ם

א י 64 04) 260 664 ג} י460646 004 0 ישא 0 064ט 0660 604 07 6:אט א '/06140 406 18 'סאט 0654 3664 66) | '0648 464 '266540 3664 ג} 4=) 8 204 גע )6

אט 6640 84 '26056ע }אט גן '46040 284 16 ישא

5

יס 4 א 8 08 4 48 8

י אע 0640 8 י64ס 868ת א י אע 0604 סאן 46 004 סאט שא ' 056 אט 6068ט א '66ס ‏ 0060 8 /40אטאט 6068ט 148 0603 006 148 יסאט '8056468ט 6648ט 8 'ס 0 0040 א /'802608ט 6648ט 148 '660 404 188 )6

אט 6048ט 8 064 4048 8 !אע 064 סא! 004 סא! אאז

4

4 8 א 4 + 6 8 א

9

440402: 64:04 208 600 40 וא טאטאן וא 6606 (א )א '48 26 14 800800 וא אשסאסאטאז 6א (א 40 0ס2): '0660טא 24200086 |סום סת טאטא 2860 40 140 ?/8660660 248 48 ---עוטאע

ר עסל שיר אלל רש ייר שרלאלעישל רעל טעשט רער אד שי שאר טיש רעטלע רע. לעש רוט יע יא ערע ,א 7 ערע .א לט הי 7 י"ע גרעב ידע רע יש רהיט רעש עטאר

49

יודישץ

בר אַ טס אטוי

=

1 + טס + יואען

46 1 ר

געהמען זיי נאָר גי אָן קיין ענדונג אִין דער אי ײנצאָ; כּמעם שמענדיג קומט דאָס פאָר אִין נאָמינאַמיו און אַקוזאַמיוו בַּיים איג: בעשמימטען אַרטיקעל { זעלטענער אִין עס בי דעם בעשמימטען אַרטיקעל , צ. בּ. אַ יודיש קינד , אַגוּם װאָרט, אַ קליין שטערטעל אַ זילבערן פינגעריל } אַ יודיש קיגרם { פון אַ ניט װאָרט , אִין א קליין שטערטעל { דאָס קליין בּיבעלע, דאָס שען מײירעלע.

ווען די אֵײנענשאַפּשסװערטער שטעהען נאָך די הפּטי ווערמער , אוֹיף װעלכע זי בּעציהען זיך, אדער וען זי ווערען געכּרויכט ועלנסטשטענדיג, נעהמען זי אָן אִין גענימיו פון דער אַיינצאָהל? די ענדונג ענם פֿאַר דאָס מעגליבע געשלעכט און די ענדונג ערם פֿאַר דאָס וייבליבע, צ. ב. רעם ברורער דעם יונגענם, דער שוועסטער דער יונגערם { נאָט. דער אַלטער, געג. דעם אַלטענס, דאַט. רעם אַלטען, אַקּ. דעם אַלטען; נאָמ. רי אַלטע, געג. דער אַלטערם, דאַט. דער אַלטער, אַקּ דרי אַלטע.

ווען דאָס ועבליבע געשלעכט פון די איינענשאַפטסװערטער. שטעהם נאָכן הױפּטװאָרט אָדער װען עס װערם געבּרױכט זעלבּסטשטענדיג (אֵיין רעם בעשטימטען אַרטיקעל), געהמט עם אָן אין גאָמינאַטיוז אין אַקװאַטיוו די ענדונג ם אָדער עם ! די ערשטע ענרוגג = נעהמען אָן איבּערהױפּט די אַיזנזלבּינע אֵיינענשאַפּטסװער: טער און די װאָס ענדיגען זיך אוֹיף י{ און { ליך , 4 3, אַ שענם, א רעבטם , אַ פרעהליבם , אַ טרויריגט , וע די אַיינענשאַפּטסװער: טער ווערען געבּרויכט ז זעלסש שטענדיג אין שטעהען מיט אַ פאָרװאָרט , געהמען זיי דאָם אַקו. די ענדונג ען (שם, {), צי בי שלאָפען אוֹיף ווייבען , אויף אַלעם פֿאַרטינען, צוּ ניטען, מיט בּייזען; אַן מע בּריהט זיך אָבּ אוֹיף הייסען בּלאָזט מען אוֹיף קאַלטען.

די = געאָגראַפּישע איינענשאַפּטסװערטער אוֹיף עף בּלייבּען אונפֿערענדערט אין אַלע בוינפעלען ,. צאָהלפּאָרמען אוּן געשלעכטער ,

יה א '604840 0046אט

)60 !+ 060:46 864840'

7 4060 60:סאט גע

0

יסאסם 6548 סאן

248 186:45 טסאס'‎ )60 048 06:48 6080 '

'האםם ‏ 6640 סאט

א |

סא 0060 8}

'4ס8: 0066 6}

40'7סאט 86טסט 1 /4) ' טאז

סאו 6ם

יס 2 א 8 0 2

:

ישא 060046 +}

=

46 666:46 זאמ'‎

!שאט 6:46ט 246 64)

'סאָז 100:46 .א

ע א + }=

4

א

יה א א '40:ואטזאא ‏ 0:46אט ‏ אם ' :אטא 6

*סואחאא /60:46 6

8

'40זעאסטא. 6:46ט ‏ 40ט

אטא 05 115

אזא 0665 268

' 4 זואה -ט6זטאט 246

=

11 יסא) יט

יסאז

4 חס

זעשארעאשרשרשרשרשרשרטעל. = ברשלשט טע רשרשרשלי רע טאר .לעפא רש רע ער רש רעטשרע רישי רערט של שיר שלש שרשלשר ישר שי ישר

( 1 ד יש ע

נ ר

אַ

רא 1

אַ

טיק

4

=

408 ו. רייוען

ער 28- יעה *ע, יעב .עס 5 25 7,. 8.5 5/, יע יע עי יי יש ידע אע לע "קע עבלע אלש ערעטלע לע יי דיג אי" ולש "לט ר א לע, ,008 ט. 1. די פערגלייכונגטשטופען פון די אייגעג" שאפטסווערטער.

ויחם הַדְמָיוֹן ,הועסאמאװס אאסעסנס {תטווהזטעתס 1018)'

די אַייגענשאַפֿטסװערטער, װעלכע דריקען אוים אַ אֵיינעפ שאַפֿט , װאָס רער גענענשטאַנד קען זי האָבען אִין אַ גרעסערער אָרעף קלענערער מאָט , קענען געבּרױכט וערען אִין דריי מדרנות ,, וועלכש חיימען 9 ע רג לײ כונגס שטופֿען} זי זענען פּאָלנענרע 1

א) די גרונך שטופע (מסמסדף הגחעהסצעאסנסם ,צ10800 1006ם שִרך השװ) װעלכע בערייוט נאָר, אַן דער געגעגשטאנף האָט די און די אַייגענשאַפּט און וועלבע אִיז צוּ גלייכעוי ציימ אוי די גרונדפֿאָרם פֿון די אֵייגענשאַפּטסװערטער , צ. בּ. ריין , גאַריש, השוב { -י-- |

2 )ריפ ערגלייבוננסשמופץ {מווסגנסייט הונטז:סצהמפקס, צו!8זת 4010 זס10ש שִיךף היתרו װעלכע בּעװיוט, אַן אַ געהטיסע אַײנענשאַפ אִין אין אֵיין געגענשטאַנד דאָ אִין אַ גרעסערער מדרנה, הו אִין דעם צווייטען , צ. בּ. דער ּוים אִיו ה עס ער פון דעם דאף. די פּערגלײיבונגסשמופע בּילרעט מען , פון דער גרונרשטופע רורף דער נאָכזילגע עךר, צ. 3 ריין --- רייגער---נאָריש ---- נאַרישער,, השוב --- חשוב'ער , |

ג) די הענכסטשטו8ֿע אס עס1ס הפא{סצס0פסקט צוזה|זסקאפ /ס0 4 שָׁיךְ ההפלנה) װעלכע בעװייוט, אַז אַ געװיסע אײגעגשאַפּט? געפֿינט זיך אִין דעם גענענשטאַנדר אִין דער העכסטער מדרגה, ע, 3, און די רייכ סטע קרוֹין פון מזרח --- פון דעם ק ליג סטעף קאָפּ געטראָגען --- ליעגט צו אִיהרע פים געבּוֹינען האַלב פעררוני מעלט, גאַנץ פערשעמט (ט. ראָזענפעלד) . די העכסטשטופע גילרעט מען פֿון דער גרונדשטופע דורף דער נאָכױלבּע מט, צ. 3. רייץ רייגסט(ער), גאַריש --- נאַרישטטנער) , חשוב --- חשוב'סשוער) .

יי דער פילדונג פון דער פערגלייבוגנסשטופע און פון דער

יודי שער גראַַ מ אט בק + 49

העכסטשמופע ווערען אִין די פּאָלגענרע אַיינענשאַפטסװערטער פער: ענדערט די שטאַמװאָקאַלען : אַלט --- עלטער---עלטסטער , אָפּט --- עפטער אוֹיךְ אָפּטער) --- אָפּטסטער , . געזונד --- געזינרטער --- גע. זינדסטער , | געראָטען --- גערעטענער ואוֹיך . געראָטענער) --- גערע: שענסטער אוֹיךְ געראָטענסטער) , גראָבֿ --- גרעבּער --- גרעבּסטער, ונקעל --- טינקעלער----טינקעלסטער (אוֹיך טונקעלסטער), טרוקען---- | שריקענער --- טריקענסטער (אוֹיך טרוקענסטער), לאַנג --- לענגער---- לענגסטער, נאָהענט --- נעהענטער --- נעהענטסטער אוֹיךְ נאָהענטס: שער), - פרום --- פרימער --- פרימסטער, קאַלט --- קעלטער --- קעלמסטער' (אוֹיך קאַלטסטער), קורץ --- קירצער --- קירצסטער , קלאָר =-- קלערער אַוֹיךְ קלאָרער) --- קלערסטער אוֹיךְ קלאָרסטער) , קלוג --- קליגער --- קליגסטער , קליין -- קלענער --- קלענסטער, שמאָל --- שמעלער (שמאָלער) --- שמאָלסטער, שען --- שׁעֶנעֶר --- שענסטער , | : אִין אַלע אַנדערע אַייגענשאַפּטסװערטער בּלייבּען די שטאַם: זואָקאַלען אונפּערענדערט , צ. בּ. שאַרף --- שאַרפער --- שאַרפסטעף, - שטאַרק --- שטאָרקער --- שטאַרקסטער , האַרט --- האַרטער --- האַרטסטער א. אַז. װ, |

די אַיינענשאַפּטסװערטער ,- מיט דער ענדונג םם אִין דער צרונדשטופע , נעֶהמעֶן אָן אִין דעֶר העֶכסטשטופץ בּלוֹיז די עֶגרוּנג מוער), צ. בּ. זים --- זיפטועֶר), נאַס.--- נאַסטועֶר),

אַייניגעָ געֶכּרוֹיכען אִין דעֶר לימעָראַטוּר די העֶכסטשטופץ נאָך די בּונשמאַנּעָן ד, ט, ם, ז, צ, אין נאָך װאָקאַלעָן מימ דעֶר עֶנדוּנג עסט אַזױ װי אִין דייטש, צ. בּ. מינדעסטעֶר, זאַנפ. שעֶסְטעֶר , הייסעֶסטעֶר , - בּייזעֶסְטעֶר , שמאָלצעֶסטעֶר , גייעֶסטעָר , /אֶבֹּעֶר די דאָזינעָ פּאָרם אִיז פרעָמד דֹעֶר ירישׁעֶר שפּראַך, וועֶלְבץָ געֶבּרוֹיכט מינדסטעָר, זאַנפטסטעָר, הײסטעֶר., בּייוסטעָר - שטאָלצסטער., נײסטעָר א. אַז. ר | ה

50 ו; ו ייו עו

,558 56 יי אט

ניט גאָב'ץ בּלל נאָך וערען געבּילדעט רי פּערגלײיבונגסשטופען פֿון די אַײנענשאַפּטסװערטער ‏ גוט.-- בּעמער -- בּעסטנער) , שלעכם-י שרגער ---- ערנסטנער) ואויך שלעכטער --- שלעכטסטנער) , וועניג- וועניגער אָרער ‏ מינדער ---- מינדסטוער) | פיעל --- מעהר. אָרעל מעהרער --- מעהר פוֹן אַלץ . |

דוּ ‏ אֵייגענשאַפּטסװערטער פֿאָרערשטער , - הינטערשטער ' אויבּערשטער, אונטערשטער ווערען געגרויבט נאָר אִין רער העכסמי שטופע אוּן אָנשטאָט ממ געהמען זיי אָן שֹׁט '

די פערנלייבונגטשטופע און רי העכסטשטופע װערען געבּוױגם- אַזױי װי די גרונדשטופע פון די אֵייגענשאַפּטסװערטער {. נאָר די העכסטשטופע קען ניט געבּרױכם ווערען אֶהן אַנ'ענדוּג: ‏ רעריבּער - זאָנט מען ניש: דער מענש אִיו קלינסט, נאָר רער מענש אִיֹ דער קליגסטער, אָרער ! דער מענש אִיז קלינער פון אַלעמען 3 מען זאָגט ניט 1 די דאָזינע אַרבײם אִיז שווערסט , נאָר דיי ראָויגע. אַרבּייט אִיז די שווערסטע , אָדער * די ראָזיגע אַרבּײט אִיז שווערער פו אַלע ; מען זאָגט ניט ! דאָם קיד אִיו קלענסט, נאָר ! דאָסי אִיז דאָס קלענסטע, אָדער: ראפ קיגד אִיו קלעגער פון לע,

6 "8

אָנמערקונג אָנשטאָט פון קענען בּיי די פּערגלייבונגם?' שמופען שטעהן די װערטער, פֿאַר, ווי, אֵיידער, אַלםא ע, 3. קליגער פֿון מיר , קליגער פַּאַר מיר, קליגער װי אִיף+ קליגער אַײידער אִיך: קליגער אַלם אִיך { מליגער פון אַלעמען, קלינער פּאַר אַלעמען , קליגער וי אַלע , |

די פערגלייבונגטשטופען ‏ קענען פּערשטאַרקט װערען דוּרף פאַלנעגרע אומשטאַנדסװערטער י

זי גרונרשטופֿע --- דורף { ושעהר , ווענינער , מעהר, העכסט. אונגעוועהנליף , ' צי. 3 זעהר גרוים , ווענינער רייך, מעהר ריין. העבסט אִינטערעטאַנט, אוּנגעוועהנלין קליין {

די פערגלייבונגסשטופע רורף ' פיעל, א סך, א נאָך , גים אי

יודישע גראַמאַטיק 11

לפיש "שאר * רא" אל" אל"' א" "שאט .א"ע ראלאד ",ארי רשי שאר

7 668 ,)4ס,

אַנ'ערך, צ. בּ. פיעל שענער, אַ סך גלייבער, נאָך טייערער. ניפ אִין אַנ'ערך שטאַרקער {

די העכסטשטופע דורף ם אַ מע אוּן אִין אֵייניגע אַיינענשאַפטס ווערטער דורף אַלער אָדער אל, װאָס גיסט זיף צוּנויף מיט' . אַיינענשאַפּטסװאָרט , צ. בּ. דער סאַמע וויכטיגסטער. רער אַלערי . העבסטער , דער אַלמעכטיגער. / |

לליה האלועזאן ‏ ייח .יז חמש הרשי א אשי

18. די בּילדוּנג פוּן די אַײינענשאַפּטסװערטער,

רי אַיינענשאַפטסװערטער ווערען אַזוֹי װי די הויפּטװערטער. אַיינגעטײלט אִין אַיינפאַכע, אָבּגעשטאַמטע א צוּי זאַמענגעועצטע. :

די פּאָױזילבּען , װאָס דיענען אוֹיף צו בּילדען אַיינענשאַפטמי ווערטער , זענען פאָלגענרע: י נע--! געווים, גערעבט , געשמאַק.

אונ--; געהט זעהר אָפּט אִיבּער אִין אום --; אונדאַנקבּאַר, אונערטרענליף . אומריין, אומגליקליך , אומ'גרחמנות'ריג ..

אוד --; אוראַלט ,

די נאָכױלבּען, װאָס דיענען אוֹף צוּ בּילרען אַײיגעני שאַפּטסװוערטער , זענען פאָלגענדע :

-- ען נ-ן) -- ערן - בילדען . שטאָפּאַײיגענשאַפּטסװערטער, נאָלדען , זיידען, װאָלען זילבּערן , קיפּערן { גלעזערן , הילצערן .

--- יג (-- זייג) בּילדען אַינענשאַפּטסװערטער איבּערהויפּפ צון הױפּטװערטער : פּאַרבּיג , שטובּיג , ליבטיג , פייערדיג , -װאַסער דיג , אַכזריוֹת דיג ,

--- יש --- געהט אָפּט צוליעבּ רעם װאוילקלאַנג אִיבּער אָן

59 1 !1 יי ו אן

שׁ --- בּעצייבענט ‏ אִיבּערהױפּט רי אָנגעהעריגקייט : יודיש, רוּסיש , דאָרפֿיש { קינדערש, װײיבּערש,. קליינשטערטעלט ,

-י ליך כילדעם אָפּט זעלבסט) טטענרינע אַײינענשאַפּטם: ווערטער און אָפּט בּעצײיבענט עם אַ קלענערן גראַד פון דער אֵַיינענשאַפּט : גליקליך , מענליך { שװאַרצליף , קאַלטליך ,

-- בּאַר; ראַנקבּאַר, גאַננבּאַר , קאָסטבּאַד ,

-- זאָם! לאַנגואָם, זעלטזאָם ,

-- ינקער), -- טשיק(טשינק! צילדען די פערקלענערונגם: פּאָרם אוּן די ליעבּעספּאָרם פון ‏ די . אֵױיגענשאַפּטסװעױטער , קלייניג: קער, ליעבינקער, נייאינקער ; קליינטשיקער , שענטשיקער

אָנמערקוּנג;: די אײגענשאַפּטסװערטער. אויף --- ינקוער) קענען גיט געבּרויכט װערען אֶהן אַנ'ענדונג , צ. בּ. דער קלייגינקער מישׁ, די קליינינקע שמוב , דאָס קלייגינקע הייזעל { אַ קליינינקער מיש , אַ קליינינקע שטובּ, אַ קליינינקעס הייזעל. אָבּער רי אַיינענ שאַפּטסווערטער אוֹיף משיק קענען יאָ געברויכט וערען אִין רעם זעבלימען געשלעכט אֶהן אַנ'ענדונג, צ. בי אױף אַ קליינטשיק שטיקעל ערר.

ידע אלד רייגמ הי ייוו אנת לאנאטע טארוקא הי הלאכ

דאָס צאָהלװאָרט

דאָס צ אָה לוואָרט בּעצייכענט די צאָהל פן די גענעג שטאַנדען אָדער די אֶרדנוגג, װאָס אַ גענענשטאַנר פערנעהמט אִין אַ צאָהל, צ. בּ. דריי לעהרער, דער דרי טער לעהרער.

די צאָהלװערטער ווערען אַיינגעטײלט אִין ג רוגד צאָ הלען (מספר יסודי (תאאמסמדסמתהסת אועטמחסואהסעט) אַ ר װ נוננסצ אָה לען 68(‏ פרדורי ההמסאאהקסה אוטמהסוחאסאט) און 2 רוכ צ אָה לֹ ען |

גמטספר. חלקי 004112||ג 118וזמצ סס'גסמט) +

ר א א ר יי רא 0 : =

יודישע גראַמאַטיק 8

חע, ר" ל"ז א"י א" יש א"יא אלד אל" א"ע לאל לארט ראט רעזיעל רערעל על רערעטלע רע טע טיש רעטרע טע טע טע אט ישש ש"שהששרשאט "עשר

א) די גרוּנדצאָהלען,

די גרונרצאָהלען בּעצייכענען די צאָהל פון רי געגענשטאַנדען צוּן ענטפערן אוֹיף די פראַנע וויפיעל? צ. בּ. אֵיינם (אֵיין), צויי, נעהן , פופצעהן , צװאַנציג , אֵיין אוּן צװאַנציג , הונדערט, טויוענד, גװיימאָל הונדערט מוֹיזענד אָדער צוויי הונדערט טויוענר), פינם: מאָל הונדערט טויזענד אָדער פינף הונדערט טויזענה), מילאאָן א. אַז. וו אָנמערק וננ; צוּ די גרונדצאָהלען געהערען אוֹיךְ די . ואַמעלצאָהלען: בּיירע, אַפְּאָר, אַ טוץ, אַ שאָק, אַ צעהנרליג , | אַ מאָה , אין יוריש שטעהען די אַיינצינע פאַר די צעהנדליגע אוּן ווערען: פּערבּוּנדען: מיט זי דוּרך אוּן, צ, בּ. אֵיין אוּן דרייסיג , צוויי ‏ אוּן פערציג., דריי טויזענר זיעבּען הונרערט אַפט און גיינציג ‏ א. אַז. װו, אָנמערקונג; מען קען אָכּער אוֹיך שטעלען די צעהנרליגע פאַף די אַיינציגע { דאַן ווערט אוּן אַרױֹױסגעלאָוען, צ. בּ. דרייםיג אַיינס, פערציג. צוויי, דריי מויענד זיעבּען הונדערט ניינציג אַכט . די גרונדצאָהלען ווערען גכלל ניט געבּויגט; נאָר די גרונד. יצאָהלען צוויי, = דריי, פיער, פינף, זעקם, װען זי שטעהען זעלבּסטשטענדיג., אֶָהן אַ הױפּטװאָרט, קענען זי אָננעהמען אִי גענימיוו די ענדונג ענם אוּן אִין דאַמיוו אוּן אַ קוזאַטיוו די ענדוּנג ען, צ. 3ּ. צוייענס אַ זאַך, גיבּ דאָס אֶבּ דרייען, זעקסען האָט מען פּערהאַלטען, | דאָס צאָהלװאָרט בּ ייר ע, וען עם שטעהט זעלבּסטשטענריג, ווערט עס געבּוֹינט אױף פאָלגענדען אופּן! נאָמ. בּיירע, געני בּיירענס, דאַט. בּיירען, אַקוו. בּיירען. ‏ / | די גרוּנדצאָהלען ווערען בּכלל געבּרוֹיבט. נאָר אִן אֵיין צאָהל: פאָרם { נאָר די צאָהלװערטער צעהנדליג, הונדערט, מווענר, מיליאָן , בּיליאָן, ווען זי שטעהען ניט נאָך גרונרצאָהלען , נעהמען י אָן אִין דער מעהרצאָהל רי ענדונג עך (די ערשטע דריי) אוּן

ז. רייוען

א רובה שיעבלע 5" ענא אט ער ע כטע. אאטע. אבטעעלע. העאטעבלע יע /2ה/ טסעט אב ראי /. /2 אה עאל אבי עבה /סי /. הע עבלע אה ר רע יע 7ע. .7 אט 7 יע 7 בל" "יע ,יי 5 = 45 :יע :ר 04

: (די אִיבּריגע), צ. בּ. צעהנרליגער רובּל, הונדערטער מענשען , יוענדער יאָהרען , = מיליאָנען ‏ שטערן , שטעהענדיג אָבּער א גחונדצאָהלען בּלייבּען זי אונפערענדערם , צ. 3. דריי צעהנרליג, פיער הונדערט, זיעבּען מויוענד, אַכט מיליאָן , אָנטערקוּנג דאָס צאָהלװאָרט צעוזנדליג אלם אַריפּמעמישע מערמין המ אָן אִין דער מעהרצאָהל דרי ענדונג {, צ. כּ. ר צעהנרלינע שטעהען נאָך די אֵיינציגע ,

626 =

ג) די אָרדנוּנגסצאָהלען,

די אָרדנוּנגסצאָהלען בּעצייבענען די אָרדוּנג ,‏ װאָם אַ געגעגי שמאַנד פערנעחמט אִין אַ צאָהל, אוּן ענטפּערן אוֹיף די פֿראַגע דער וויפיעלסטער ? (די ויפיעלסטע ? דאָס וויפיעלסטע 40. +צ. 3 דער ערשטער, די פינפטע, דאָס צעהנטע, דער אַײנאוּנצװאַני צינסטער , די דרייאונפופציגסטע , ראָס אַכטאונזיעבעציגסטע א, אַז. וו

די אָרדנוּננסצאָהלען בּילדעט מען פוּן די גרונדצאָהלען , צוי זעצענדיג צוּ די גרונדצאָהלען די ענדונג מער (פץ) פֿאַר ד' אָרדנונגסצאָהלען פֿון צוויי בּין ניינצעהן אוּן די ענדונג מטעף (סטע) פֿאַר די אִיבּריגע אָררנוּנגסצאָהלען, צ. 3. צװי -- דע צווייטער , פינף --- די פּינפּטע , צעהן --- דאָס צעהנטע, פופּצעהן--- דער פופצעהנטער , זעכצעהן --- די זעכצעהנטע , ניינצעהן --- דאָט. גיינצעחנטע { צװאַנציג --- דער צװאַנציגסטער, אַכציג --- די אַכציגט טע , צוויי אוּן ניינציג --- דאָס צווייאונגיינצינסטע, הונדערט --- דעו הונדערטסטער א. אַז. וו

אוגרעגעלמעסיג וערען געבּילרעט : רער ערשטער (פון אֵיינם) דער דריטער פֿון דריי) , דער פערטער פון פיער) זאויך פּיערטער)

אִין צוזאַמענגעזעצטע צאָהלװערטער װערם די ענדונג ער אָדער סטער צוגעזעצט נאָר צו דער לעצטער צְאֶהל, צ. בּ. דע מויזענד אַכט הונדערטם צוייאונאַכציגסטער .

ידי שע וואַמאַטיק 1 58

די' אָרדנוּנגסצאָהלען ווערען געבּויגט אַזוֹי װי די העכסט+ שטוכּע בוּן די אַיגענשאַפּטסװערטער* - |

אשייר =+ ידי דחי

! ג) די בּרוכצאָהלען.

די בּרוּכצאָהלען בּעצייבענען אַ טייל פוּן אַ צאָהל, צ. בּ. אַ דריטעל, צוויי פּינפּטליך , אָנדערטהאַלבּען , דריטהאַלבּען א. אַז. װײ.

די בּרוּכצאָהלען בּילרעט מען פוּן די אָרדגוּנגסצאָהלען, פער* ייטענדיג די ענדוּנג ער (ע) אָרער אוֹיף קװל, צ. בר רער צעהג+ טער --- דאָס צעהנטעל, דער צװאַנצינסטער --- דאָס צװאַנציגסטעל א. אַז. װ., אָדער אוֹיף דאָס העבּרעאִישע װאָרט חלק, צ. ב. א צעהנט:חלק , אַ צװאַנציגסט:חלק א. אַז. וי

אָנשטאָט ,אַ צווייטעל" ווערט געבּרויבט ,אַ האַלבּער" אַי האַלבּע, אַ האַלבּס) אָרער אַ העלפט", אָנשטאָט ,אַ דריטעל" קען מען געבּרויכען ,א שליש". |

אויסער די דאָזיגע בּרוּנצאָהלען זענען נאָך דאָ בּרוכצאָהלען , װאָס בּעצייבענען גאַנצע מיט אַ האַלבּער , צ. בּ. אָנרערטהאַלבען (/17), דריטהאַלבּען (/3), פינפטהאַלבּען ((44), א. אַז. װי 1

די בּרוּכצאָהלען אוֹיף על נעהמען אָן אִין דער מעהרצאָהל די ענדונג ייה אוּן לאָזען אַרוֹיס דעם ע פאַרן ל, צי ב, דרי צעהנטליף , זיעבּען צװאַנציגסטליף* .. |

נאָר די בּרוּכצאָהלען רריטעל, פערטעל און אַבטעל קענען בלייבֿען אָהן אַנ'ענדונג אִין דער מעהרצאָהל, צ. בּ. צוויי רריטעל ,. דריי פערטעל, פינף אַכטעל , |

די בּרוּכצאָהל האַלבּער ווערט געבּוֹיגט װי די - אַיינענשאַפּטםי: ווערטער .

נאָך אַלע גרונדצאָהלען, אוֹיסער אֵיין, שטעהט דאָם אָי זענגיגע. הויפּטװאָרט אִין דער מעהרצאָהל, צ, בּ. צװויי הייזער,. זיעבּען העמדער , בּיירע בּרירער , אַ פּאָר. בּיכער , אַ מוּץ שטוהלען !.

56 רייוען

שאָק אֵײיער א. אַז. װו. אָכּער ! הונדערט און אֵיין דוֹיז { טויזענף און אֵיין נאַכט ,

די הוֹיפּטװערטער , וועלכע בעצייבענען אַ װאָג אָדער א מאָס. װערען ניט פֿערענדערט נאָך די גרונדצאָהלען, צ. 3. צויי פַונם צוקער , דריי אַרשין לייווענט, דריי פּלאַש בּיער , צוויי גלאָז מיי, פינף פַאָר זאָקען, דריי טוץ העמדער, ראָסועלגע אִיז אוֹיך מיט'ן הױפּטװאָרט מ אַן, צ. בּ. פופציג מאַן , |

פֿון די הויפּטװערטער, װעלכע געצײכענען דרי צײט , ישטעהען מאנאט, הדש, וואָך, טאָג, נאַכט, שטונרע. סעקונדע נאָך די גרתדצאָהלען אִין דער טעהרצאָהל{ג -ף זױפטװערטער אָבּער יאָהר, מעת:לעה, שעה, מינוםט-- ִין דער אַיינצאָהל, צ, 3 דריי מאָנאַטען, פינף חדשׂים, זעקס װאָכען, זעבען טעג, פינף געכט, צעהן שמנדען, פופצעהן טעקונדעם { אָכּער 1 דריי ואָהר , מינף מעחילעת, צװעלף שעה,. זעכציג. מינוט , |

0 דאָס פירװאָדט,.

פירווערט ער הייסען די ווערטער , װאָס װערען געבּרויבט אָנשטאָט הױפּטװערטער , אַיינענשאַפֿטסװערטער און צאָהלװערטער , צ. 3, דער /מאַרק אִין אִינמיטען שטאָדט ; ר אִיז ברײט א פוסט . איף האָב זף געקויפט אַ קליין געפּלאָכטען מייסטעריל { דו !האָסט , דאַכט זיך , אוֹיך אַזאַ, דער לעהרער האָט זיף פּערשאַפט שטליבכץ טע הלמירים. 0

נאָך זייער בעדייטונג נאָך װערען די פירװערטער אֵײני געמיילט אִין ; |

1) פערוענליבע (אשומוג) 1 איה די ערשטע פּערזאָן ,

יודישע גראַמאַטיק . + 7 : : 5 075666 אט די די צװייטש, ער, זי, עם ודי דריטע),

2) יווירערקעהרעגרע (קנם); ויף;

8 בעיצאָנווייענרע (אלומהסהאלמזענקוו) + מ יי | , רייב זיין, אֵיהר. אונוער, אֵַייער, וייערן דאָס מייניגע,. ראָס רייניגץ, דאָס וייניגע, דאָס אִיהריגע, דאָס אונועריגע, ראָם אייעריגע, דאָםס וייעריגע;

ֿאָנוויווענדע (ווגואטהסעםפפֿאץ) ; דער, די, דאָסן אָט דער, אָט רי, אָט דאָסן דער דאָויגער, די דאָויגע,. דאָס יטויגעג יעבער, יעגע, יענֹעסם װענש. אַואַ1: אַוײינער, אַווינע, אווינשסו אַועלכער, אַועלכע,. אועלכע)ס; רערייעניגער, דיייעניגע, ראָ םצ. יעיגעורערועלבער, ריועלגע, ראָסוע יי יאה ועלבּיגער, ריועלבּיגע, דאָסועלבּיג ע: |

9) פֿראַנעג דע (18עאלהסעאססװתסט) ; ווער? וואָס; וועל-. בע ר,} װאָסּער1 וואָסער אַז וואָס כַאַר אַ?וויפיעלן. דער וויפיעלסטער: = י

6 בּעציהענ ר ע (מגותטצסצעס180ס) + זי" זענען דיועלבּע,. װאָס די פּראַנענרע, נאָר זי װערען- געבְּרויכְם אֶהן אַ פּראַנע אוּן- דיענען אוֹיף צוזאַמענבּינרען זאַצען . אוֹיסעררעם ווערען אַלס בּץ. ציהענרע פירווערטער געכברויכט די אָנװייוענרע פירווערטער רער,. יעגער, דערייעניגער, אוֹיבּ זי דיענען אוֹיף צוזאַמענבּינרעך- ואצען, + ב. וואָס האָסטוּ געפונען? װואָס--אִיו דאָ אָ. פֿראַגענדעס פֿירװאָרם) , אִיך האָבּ געפונען דאָס, וואָם אִיף האָכ טערלאָרען (דאָס אוּן וואָס זעען דאָ בּעציהענרע פיר: ווערטער , ווייט זיי דיענען אוֹיף צוזאַמענבּינדען די דאָזיגע צויי - ואַצען , |

1 23 שטימט ע אלא הסדוג וו ; יעדער, יעדע* רערעסן אִיטליבער, אִיטליכע, אֵיסליכשסניעט.- וידערג אַלין, זעלגסט, גופאן אלץ אַלעס),.

פֿלראָס, אַלצדינג. אלען גאָר;.--

הי ז. רייוען

ריר יט -25:5/5565:5552, א 5 52 יש 8 אונב ע 7 מימטע + שאואסואסקחספה) * עטמיצער

געמיש, אֵײינער, מען' עפּעס, עטװואָס, אֵַייניגע,

עמליכען וועלכער עם אִיז, ווער עם אִיז, וואָס עס

איו, עפּעס עס אִיון וועלכער נים אִיז, וואָסער

נים אִיון אַבייווער, אַבּייוואָטי

אנטערקונג 4 אַלכ אינבעשטימטע פּירװערטער אִין פּראַנע:רע זאַצען װערען אױף געבּרױיכט די פירװערמער ווער, וואָס, צ. 3. דאָ איו ווער אנשטאָט עמיצער געװען+! הו האָסט וואָס שגשטאָט עמעט געקױפּטו

צו די אונגעשטימטע פירווערמער געהערען אויף די פערניט 2 עד ע פירװוערטער קייגער. קײן קיין שׁוּם, גאָרנישטי

אנטערקינג; נאָף ר פרװערטער קיינער. קין, קיין שום, גאָר נישט שמעהט געװעהנליף אוֹיך דאָס 8ערי יינונגסװאָרט ניט, צ. בר קיינער אין דאָ ניט געװען; איך האָבּ גיט קיין װאַױימען בּנר; איך האָבּ גאָרנישט גניר יב ערגעלייענט. ראָס פּערנײנונגפװאָרט גיט קען אָגער אוך אַרױסגעלאָזט װערען, צ+ בי איך האָבּ ‏ קיין װאַרימען בּגרבּ ;איך האָבּ נאָך גאָ רנישמ אִיבּערגעלייענט ,

יו 1 6464 6660 טא? .1 6אט טא 6401 0401 אטא

4 66,א טאע טא /64662 1.8 טאט 40 :אטא :62666 סגע 48 טאט 40 068 26 הא

641 ט0)) הס 0.4 האט 40 146401 8066 866464640048 טס אט 46 יש 4 '5800 א 160 א 00 טיט

4 +}'} 64 אסאוטא 180 וא אאסאג 10 8064066144 2006 טוט 64 21 טס סא

20 שא 6450860 סאו סאסהזא) 2גון /64008004 סאט 'ש '+ '04טע ג} 4005200ם ר יט 166 146 טאהה זא ססעסט) 0אם8 2,טט /א טהוט 4600 4 6וטעא 868 :1 8400

",1 יאה יוא

: | 27 / ' אה : א

'/ש6664 1668 '866540) 8666 '60 8618 6145א

{ א} 'שטא | יש

יט 4 ה 8 4 0 4 8 6 4 ) 8 יט א 6 י0 /ע א + 0 ש 4 =

יבא 2 א י סא ) טא 6 א ' סיוא ' ,א * סיא *טם יי אש א 640 0660 שא '66:40 1 6664 |98 '6046טאס 040 'ם) 5 ' ט} ר םת '/ט)א סאג

י 6408 * 160און י4608ס *40046064: 864 ואס

י) /ע א 5 ?+ 48 6 א

' 6664 6 64 06 םש אע עז

א

99

שש ד. רייוען

רע "יש רישי . :א יע .5,255 5 = אל אל . לעש ישי" י"ע ער יט

די בּעוצאָנװײזענדע פירווערטער מיין, דיין, אוגנוער, פירער, זייער װערען געבּרוֹיכט אַלס דער גענימיו פון די פּערזענליבע הױפּטװערטער . ווען זיי שטעהען פאַר די הויפם! ווערמער , אויף וועלכע וי געציהען ױך, פּלײבען 7" אנפערי ענרערם , אָנגעהמענדיג נאֶר אִין רער מעהרצאָהל די ענרונג 0{ ווען אָבּער די דאָזיגע פירווערטער שטעהען נאָך די הױפּטװערטשר, אָדער ווען צווישען זי און די היפּטװערטער אִין דאָ דער אהי עשטימטער אַרטיקעל אַ, נעהמען זי דאַן אָן כּעזונדערע ענדונגען סיי פֿאַר די בּויגפעלען, סי פאַר די געשלעכטער אוּן װערען געבויגם וי די אַייגענשאפטסװוערטער }

ןעלעיּפשייב‎

8 ינ 3 א ה5,

נאָם. מיין פרייגף, מיין שנור, פיין קינר, גענ. /מיין פריינרם, מיין שנורט, מיין קינרם, דאַמּ. מיין פּרײנר, מיין שנור, מיין קינר, אַקוז, מיין פריינר, מיין שׁנור, מיין קינרו

מ עה רצ אָ חל,

מיינע פריינד, ‏ מינע שניר, ‏ מינע קעדער, מיינע פריינרם, ‏ מינע שנירם ‏ מינע קינדערם, מיינע פריינד, ‏ מײנע שניר, מינע קינרער, מיינע פריינר. - פינע שניר. מײגע קינרער,

ייא 2400 סשא "1640 66086 0 '04 668

טא ?טאס 8..א 2008 = שא 'טאט 1.0 864000 4 'טאט טום 2040 טא יש א ' 0065 6ט 1000654 .,.,ָ‏ 60 אגסאטא 168 טא 44684 א טשטאת 140 64065800 268 60 -06אטת 146 אס (א פאצא 146 660 אט -6סאטא טא 406065 146 6 1420400 1.8 סאסהוא 668 -4סא האססטא יטן 6464 18 '3א 600הם סשא '24 6406 םת '43 488 45 '43 664008 0} '40 448 טא יש 6 1186 84 יע יה א /64.40460א ‏ סטאבט 148 סטאטט אט 6.0604604ט סא

14אססטטא =אססטא א 044 ם אט 0046טא 260 *0660606,ט וא ססאטש6ט 6060ט וא טאש עס 6041

'64:6014 סאם 660046 םש 0606014 סאה אס ג}

שא יא 1:6:1014 מאם '46:514ע שאט )םש 00146 יי

1 א 480004ט 148 0ס 098 טא 0ס0טס)? מטאט 1864 8} 600ט 0טאצטטאם 166 וא ישא סאם /'באם 8060 תא 0064 /6048ם 206 8 //'סאטסא 60648 /*66040 0זאטט א ישא סא 0648ם '06048 ע06א ‏ -0 8 6666 '66666 06ה א

א 4:טם '0:460ם 000 א 'סטחה א 0ס 6664 606 א '6656628 א 00040 '6456:668 060טט א 40)

'060א 8ום ‏ '060 061א 000 א 64 /60664 206 א 20660 א 65646 //'606646 6668 א 'שאס

'ף טע א 58 }00 + א

6666 א 60648‏ /'06048 660טט א 'סאט ‏

אשל שרל" ,םי 0 "שיר הע י"שר ישי" ר"ר יל לט שא" אי שא שרל "אטא 4 ,0

54 סע

1

: 0 - ף ף 56 א ני שּ 02 : ו 2 } צנלישט ‏ /., "יע אל ב"ל עבלע "יע 5,. 7 7 ב"ט אל" אל אל א"ע, אל" ,א"ע אל"/, ,די אל אלש אל, "שיאל "ע. א אלל ובר בר שאט .ר" ירשא ",אל" ,אטא אל" ענא גאט א

די אָנװײזענדע פריווערטער ד ער, די, ראָסן אָט רער. אָם די, אָט דאָס װערען געבּוױנט װי דער בעשטימטער אַר: טיקעל . ווען זי שטעדען אֶהן אַ הויפּטװאָרט , נעהמען זיי אָן אין געגיטיוו פון דער אַיינצאָהל די ענדונג םג דעמס, דערס, אט דעמם, אָם רערם.

די אָנװײזענדע פירװערטער דער דאָויגער, דער יעגיגער, רערועלבּער, דערועלבּיגער, יענער, אַועלכער, אַזוֹינערן די פֿראַנענרע ---וועלכבער 1 דער וויפּיעלסטער! ראָס בּעשטימטע פּירװאָרט איטליכער א די אונבעשטימטע אֵיינער א קיינער װערען געבּױינט אַװי װי די אַינענשאַפּטסװערטער , ווען זי שטעהען אָהן הויפּטװערטער אָדער נאָך זי נעהמען זי אַלע אָן אִין גענימיוו פו דער אֵיינצאָהל די ענדונג ענם (עמם). דער נאָמינאַמיוו און אַקוּזאַטיוו פון דער איינצאָהל פון די פירווערטער יענער, אַזעלכער, אַווֹיגער, אִיטליכער, אַיינער האָט אִין דעם ועבליכען געשלעכט די עעדונג ם ! יענס אך יענץש, אַועלבםס, אַוֹינם. איטליבם, אֵַיינם.

די אָנווייזענדע פירווערטער אַזע לכער, אַזוֹינער װערען אִין דער אֵיינצאָהל געבּרוֹיכט גאָר זעלבּסטשטענדיג, ד. ה. אֶהן הויפּטווערטער . מיט הויפּטװערטער װערט אָנשטאָט זי געבּרוֹיכט דאָס פּירװאָרט אַ זאַ, װאָס בּלייבּט אונפערענדערט אִין אַלע בּוֹיג: פעלען אוּן געשלעכטער און װערט געבּרױכט נאָר אִין דער אֵַיינצאָהל, צ. בּ. אַזאַ טיש, אַזאַ שטאָרט, אַואַ כּוך. אַלם די מעהרצאָהל פון דעם פּירװאָרט אַ ז אַ װערט געבּרויכט רי מעהרצאָהל פוּן די פירווערמער אַזעלכער, אָדער אַווֹינער, צ. בּ. אַואַ מיש, אַועלבע טישען, אָדער אַזױנע מישען.

דאָס פּירװאָרט וואָסער, װען עם שטעהט טיט אַ הפמ װאָרט, גלייבט עם אונפערענדערט { נאָר אִין דער מעהרצאָהל געמט עס אָן די ענדונג {, צ. 3. װאָסער לעהרער ? װאָסער לעהרערין ? װאָסער בּוּך ? װאָסער לעהרערם ? + װאָסערע לעהרער

יודישע גראַמאַטיק

לאל של שי שלשיט/ י ער ,לאטש לעארע אלא 4 ,ם, ,2

069

57 + ,הע י"ר ביירט "א א

זוען עם שטעהט אָבֶער אֶהן אַ הױפּטװאָרט, װערם עם געבֹּנם ?וי אַנ'אַײגענשאַפּטסװאָרט ,

דאָס פירװאָרט יעדער ווערם געבּרוֹיכט נאָר אִין דער :אַיינצאָהל און װערט געבּוֹיגט אוֹיף צווייערליי אוֹפנים: ווען עם שטעהט מיט אַ היפּטװאָרט און װען עס שמעהט אֶהן אַ ;הויפּטװאָרט , מיט אַ הױפּטװאָרט: . נאָט. יעדער מענש, יערע פֿר, יערעס קיגר, גע יערען מענשענס, יערער פרוים, יעדען קינרם, דאַט. יערען מענשען, יערער פרוי, יערען קינר, אִקוו. יעדען מענשען . יערע פרוי. יעדעם קינח.

אָהן אַ הויפּטװאָרט ;

מענליך , יוייבליך, יערערער, יערערע, יערערנס, יעדערערם , יעדערן, יערערער , יעדערן. . יעדערע.

יעטווירער ווערם געכּרוֹיכט נאָר אִין דער אַיינצאָהל אוּן יזוערט אָדער נאָרניט געבּוינט, װען עס שטעהט מיט אַ הפ װאָרט, אָרֶער עס װערםט געבּויגט װױ וערערער, װען עס זשטעהט זעלבּסטשטענדיג , |

דאָס פירװאָרט ווער האָם אֵין צאָהט יבּוינוּנג { נאָמ. װער 1 גענ. וועמעס 3 דאמ

דאָס פּירװאָרט אַ ל'ץ אַלעס) ימיט פאָרװערטער אָבּער נעהמט עס אָפּט אלעמען צ. כּי אוֹיף אַלעם פאַרמיגען,

פאָרם אוּן פאָלג עֶנרעָ . וועמען ? אַקיז. וועמען 4

בּלייבּט. אונפערענדערם, אֶן די פּאָרמען אַ לע ם אוּן נאָך. אַלעמען , מיט:אַלעמען,

54 וייוען

רעל ירעערעיעלערערעער אס

דאָס פּירװאָרט אֵל ד אָט שטעהט נאָר בי אַיינינע הרפּט" ווערטער אוּן בּלייבּט אונפערענדערט { אִין דער מעחרצאָהל נעהמט עס אָן די פּאָרם אַלדי, צ. ב. אַלדאָם גוטס אַלדאָס יוג אַלדי שװאַרציאָהרען { אַלדי רוּחוֹת ,

דאָס פּירװאָרט אל ווערט געכרויכט נאָר אִין דער מעה"י צאָהל און האָט פאָלגענדע בּויגוּנג : נאָט, אַלע, גענ. אַלעמענם, דאַט. אַלעמען , אַקוּו. אַלעמען .

אָנמערקוּנג; ווען אַלע האָט די בּעדייטונג פון יעד ער, שמעהט דערביי דאָס הױפּטװאָרט אִין דער אַיינצאָהל, צ. בּ. אַלע מאָג (ד. ה. יעדען מאָט, אַלע יאָהר, אַלע שעה א. אַז. וי

די פירװערמער אייגיגע און עטטליכע װערען געבּרויהם גאר אִין דער מעהרצאָהל און בּלייבּען אונפּערענדערט .

די פֿירװוערטער וואָס, וואָטער אַ, וואָס פֿאַר או ספ'ארא, ויפֿיעץל, אַליין, זעלבּסט, גופא, מען: אָלצדינג, גאָר, עמוואָס, עפּעס, קיין, קיין שׁוּם, גאָרגישט בּלײבען אונפערענרערט.

גפ דאָס צײטװאָרט,

(פָּעַל פצס?8צ? זטק 8הם) י

דאָג ציימוואָרט בּעצייבענט די טהעטיגקייט, די חאַגדלונג אָרער דעם צושטאַנד פון דעם געגענשטאַנר, ד. ה. עס בּעווייוט, װאָס רער גענענשטאַנד ט הוט אָדער װאָס מיט איהם ווערט געטהאָן, צ. בּ. אִיך ױץ, אִיך שעץ, אִיף ווער געשעצט . | די ציימווערטער װערען אינגעטײלט אִין אִיבּ ער" געהענדע פאאשאסאגטטאט), שט עהענדע (ואסן), וויר ער

יודישע גראַמ אַ טיס 55

55 555 ,4 6558 6656 ר יי טי טי יי יי קעהרענרע (081116מ803) }. אונפּערוענליכע (116צי318ס0} אוּן הילפסצייטווערטער (8602101816,1811816) +

די אִיבּערגעהענדע ציימווערטער בּעצייבענען אַ טהעטיגקייט, װאָם געהט אִיבּער אוֹיף אַנאַנדרער גענענשטאַנל: בּיי די אִיבּער. געהענדע צייטווערטער שטעהט געוועהנליף אַנ'אָבּיעקם (סואפאצסװסן), װאָס ענטפערט אוֹיף די פראַנען פונ'ם אַקוזאַטיוו ונעמען? וואָס? צי בּ. שלאָגען וועמען :4 דעם פיינד { שרייבּען (װאָס {) אַ בּריף.

אָנמערקוּנג ; ווען די אִיבּערגעהענרע צייטווערמער װערען געבּרויכט אַלס הויפּטװערטער, שטעהט דאָס אָבּיעקט אוֹיף אֵינ'ם :אַקוזאַטיװו , אוּן ניט אִין דעם דאַמיוו מיט'ן פּאָרװאָרט פוּן, צ. ב. דאָס אוֹיפּמאָהנען אַ חוֹב (אָנשטאָט: דאָס אוֹיפמאָהנען פוּן אַ חוֹב) , בּיים עפענען די טהיר (אָנשטאָט! בּיים עפענען פוּן דער מחיר) יא. אַז. װי

די אִיבּערגעהענדע ציימווערטער האָכּען צװיי פאָרמען: די ;אַק טיווע פאָרם (880:2,101:8488} האקסן) און די פּאַסיווע פֿאָרם -(181648488ה1ס האקסש) .

די אַקטיוע פאָרם בּעווייזט, אַז דער געגענשטאַנד גופא טהוט עפּעס, צ. בּ. אִיך בּעשרײבּ,

די פּאַסיווע פּאָרם בּעווייזט, אַז מיט דעם געגענשמאַנד ויערט יעפּעם געמהאָן, צ. בּ: אִיך װער בּעשריבּען.

נאָך דער פּאַסיווער פאָרם שטעהט דאָס אָבּיעקט מיט די ;פאָרװערטער דורף, פוּן אָדער מים, צ.בּ. אִיךְ בּין צוּ אַייךְ פון גאָט געשיקט { דאָס געלד אִיז אָכּגעשיקט געװאָרען דוּרך מיר { די יערר אִיו בּערעקט מיט שניי,

די שטעהענדע צייטווערטער בּעצייבענען אַ צושטאַנד אָרער אַ טהעטיגקייט , װאָס געהט נים אִיבּער אוֹיף אַנאַנרער גענעני !שטאַנד, נאָר װאָס בּלײבּט אוֹיף דעם טהוער נופא { בּיי די שטעהענדע ציימווערטער קען נים שטערן קיין אָבּיעקט אוֹיף רי פראַנען וועמען+ וואָס! צ. בּ. געהן, לאַכען, שלאָפּען, זיצען , - לויפען א. אַז. וו |

06 ר ייז ע|

:ירשת יע 2.2 :5855 525 22 885 גאט די ווירערקעהרענדע ציימו ערטער בעצייכענען אַ מהעטיגקייש, װאָס געהט אִיבּער אויפן טהוער גופא, צ. 3. װאַשען זיף. /+ ווערען אָפּט געכּילדעט פון די אִיבּערגעהענדע ציימווערטער , דוּויף דאָס צוּשטעלען צוּ זי דאָס פירװאָרט זיף, אֶהן װעלכען רײּ ווידערקעהרענדע צייטווערטער װערען בּכלל נים געבּרויכט ,

דו אוּנפּערזענליכע צייטווערטער ווערען געגרויבט נאָר אִי דער דריטער פּערזאָן פון דער אֵיינצאָהל, צי בּ. עס רעגענט , עמ שלעפּערט מיך , עם האָט געשנייט,

די הילפסציימווערטער װערען געגרויכט אויף צוּ גילרער געוויסע פּאָרמען פוּן די צייטװוערטער . זי זענען פּאָלגענרע + זיין, האָבען, װעלען, װוערען, פלענען, װאָלטען, זאָלען , האַלטען .

דודל יל ריר ייא טציז 03

איליקיילר ,סיר עמעעמא שפלר ימע רעטלע הב לאט

3 די צײיטפּאָרמען , צאָהלפאָרמען , פּערזאָנען אוּן פאָרמען,

די צייטווערטער האָבּען דריי צייט פ אָ ר מ ען זְמֵנִים 18סװװח16? פאסאסקת) ! דרי ג עג ע נוואָרט קְמַן הוה (2/68 8801081106 / פװספסהעןן) ? די פֿערגאַנגענהיים (פן יט {ססזוו; סווסק האסקם װזװ11ע8010צט): און די צוקונפט (עָסֹן עָר מאסעם 06;ץגץס ,מוטזחוט)),

רי געגענװאָרט בּעוייוט, אַז די טהעמינקייט קומט פֿאָײ אֵיצט, צ. בּ. אִיך שרייבּ ,

די פּערגאַנגענהײם בעווייזט, אַן די טהעטיגקיים אִיז שוין פּאָרגעקומען , צ. בּ. אִיך האָבּ געשריבּען ,

די צוקונפט בּעווייוט, אַז די טהעטיגקיימם װעט נאָך ערשם פֿאָרקומען , צ. בּ. אִיך װעל שרייבּען ,

יודישע נואַמאַטיק 87.

די צייטווערטער האָבּען צוויי צ אָהלפּאָרמען: די אֵײני צאָהל ונ בּעווייזט , אַז די טהעטיגקייט בּעציהט זיף אויף אֵיין: געגענשטאַנד, צ. בּ. אִיךְ שרייבּ) און די מעהרצאָהל (װאָס בּעווייוט, אַז די טהעטיגקייט כּעציהט זיך אויף צויי אָרער מעהר געֹגעִנ שטאַנדען, צ. בּ. מיר שרייבּען { ---

דריי פ ער ואָנען (גוֹפַים הוה ,130080סע)! די ער שטע ִמְדַבֵּר בַּעֲרוֹ ,עז 6ספק:ם), ד. ה. די פּערזאָן, װאָס רערט, +. בי אִיךְ שרייבּ , די צווייטע (נוֹכַח .סאה ססקסנם), ד. ה. רי פּערואָן, ‏ וועגען וועלכער מען רעדט, צ. בּ. דוּ שרײיבּסט, אוּן די דריטע נִסְתֶּר יפא פזסקז), ד. ה. די פּערזאָן, וועגען וועלכער מען רערט , צ. בּ. ער שרייבּט ,

די פּערזאָנען װערען בּעצייכענט דוּרף די פּערוענליכע פיר: ווערטער (די דריטע פּערזאָן קען אוֹיךף בּעצייכענט װערען דוּרף, אַנדערע ווערטער , צ. בּ. דאָס יונגעל שרייבּט) אוּן דורך בּעזונרערע פאָרמען פאַר יעדער פּערזאָן.

די צייטװערטער האָבּען פיער פ אֶר מ ען אוֹפנִים, 806, אוֹאסוסזאהה) ? די אונבעשטימטע פאָרם אֹפֵן הַמָקוֹר, 68אסאסהאהוו 06וואסהימ'קסעחסס , זו/וחתח1), ד י 3 ע ש ט י מ ט ע אוֹפְן הַהֶחְלָט, 6 ומהפנה ,7ו/100108), די ב ע דיננונגספֿאָרם 80מ0100ת40) (00618181610000 - אױּן די ב עפפעה לענדע (אֹפֵן הֲצְוֹי ,טוו8זסץמז 6 ווסמסח) . '

די אוּנבּעשטימטע פּאָרם אִיז ניט פערבּוּנדען מיט פּערזאָן אוּן צייט אוּן בּעצייכענט בְּלוֹיו דעם נאָמען פון דער מהעטינקיט; אַלזאָ אִיז די אונבּעשטימטע פאָרם די אָנפּאַנגספּאָרם פון רו ציימווערטער , צ. בּ. שרײבּען, שלאָפען א. אַז. װ. |

די בּעשמימטע פאָרם בּעצייבענט אַ ווירקליבע טהעמינקייט, ד. ה. אַ טהעטינקייט , װאָס קומט פאָר, װאָס אִין פאָרגעקומען אָדער װאָס װועט פּאָרקומען אִין דער:אמת' , צ. בּ, אִיךְ פּאָהר , אִיף בּין געפּאָהרען , אִיךְ װעל פּאָהרען. יי

די בּעדינגונגסבּאָרם בּעצייבענט אַ טהלטינקייט, װאָס װאָלם

08 3 רייו' ע|ן

גַעֶקעֶנט פֿאָרקומען בּיי געֲוויסע בּעֶדינגוּנגעְן, צ. ב. אִיך װאָלט פּאָהרען ווען אִיךְ װאָלט געהאַט ציים), די כבּעפּעהלענדע פֿאָרם דריקט אוֹים אַ בּעפעהל אָדער א

גקשה, צ. ב. געה, ברינג,

4 דאָס םס מיטעלװאָרט,

(ביגובֿי ‏ 116סתצתק ;ממטוץ86000ע)

מיטעלווערטער הײסען געויסע צייטװוערטליכע פֿאָרמען, וועלכע ווערען , ערשטענם , געבּרויכט אוֹיף צו בּילדען פערשירענע פּאָרמען פון די צײיטװערטער אוּן, צוייטענם, --- אַלם אֵייגענ שאַפּטסווערמער, צ. 3. דער קלינגענדער קֹל, דער אוֹים. געאַרבּייטער פּלאַןן--- אומשטאַנדסװערטער, צ. 3. גע הענדיג אִין נאָס; -- און זעלטען אױף אַלס הופּטװערטער. 8 3, דעם פ ער שט ארב ענעמס צאָה, |

די ציימווערטער האָבּען צוויי מיטעלװערטער 1 דאָס ג עג עג ווערטיגע מיטעלואָרט װאָס מימטעלװאָרט פון דער גענץ. װאַרם) אוּן דאָס פ ערגאַננענע מיטעלוװואָרט װאָט מיטע װאָרם פון דער פערגאַנגענהיימ). === דאָס געגענווערמיגע ‏ מיטעלװאָרט בּעצייכענט , אַז די טהעמיג. קייט אִיז נאָך גיט פערענדיגט --- זי דויערט נאָך { דערבּיי האָם עס שמענדיג אַנ'אַקטיווישע בּעדייטונג, צ, בּ. דער 3 ליהענרעײ גוים (דער בּום בּליהט), די גליהענדע זן די זן גליתט), דאָם 3 לאג ק עג דע שװערד (דאָם שווערד בּלאַנקמ) ,

דאָס פֿערגאַנגעגע מיטעלװאָרט בעצייכענט אַ פערענדינטץ טהעמיגקייט און האָט ‏ אַנ'אַקטװוישע בערייטונג בּיי די שטעהענרע שייטװערטער און אַ פּאָסיווישע בּיי די איבּערגעהענרע, צ. 3. דער

יודישע גראַמאַטיק 29

א ריעק ,29 צוגאַנגענער שניי (דער שניי אִיז צוּנאַנגען , די אַנטלאָפענץ טאָכטער (די מאָכטער אִיו אַנטלאָפּען), דאָס איינגעפּאַלענע הייזעל (דאָס הייועל אִיז ‏ איינגעפּאַלען { דער אָגגעצוֹיגענער זייגער (דער זייגער אִיז אָנגעצוֹיגען געװאָרע, די פערג עסענע געשיכטע (רי געשיכטע אִיז ‏ פערגעסען געװאָרע, דאָם ב עש: טר אָפטע קינד (ראָס קינ אִיז בּעשטראָפט געװאָרען .

5 די בּוֹינונג פון די צייטווערטער, 5527 |

די צייטווערטער ווערען געבּוינט , די הי זי פערענרערן זיף לויט די פּאָרמען, צײימפאָרמען , פּערזאָגען אוּן צאָהלפֿאָרמען .

די אָנפאַנגספּאָרם פוּן די ציימווערטער אִין די אונבּעשטימטע פֿאָרם (דער אינפינימיוו) וועלכע ענדיגם זיך אִין אַלגעמײן אויף ען, עי כי שרייבּען , נעהמען , לויפען א. אַז. װ. |

דו. צויי;אָדער מעהרזילכּיגע = צייטווערטער אויף עֶר ענדיגען

זיך אִינ'ם אִינפֿינימיוו אוֹיף ן, צ. ב. ציטער-ן , פּלוױרערץ , פאָרערץ , ?ענטפער-ן , קלעטערדץ אי אַז. וו די אֵיינזילבּינע אָבּער ענדיגען זיף גאָכ'ץ כּלל נאָך אויף ען, צי כּי שווער"ען, ‏ קלער"ען , הער"ען , װער"ען א. אַז הי -

אויסעררעם קענען אַרױֹסלאָזען דעם ע פאַרן | אִינם אִינפּינימיוו די צייטווערמער געהן, שטעהן , זעהן, געשעחן .

די צייטווערטער, װאָס זענען גענומען פון העבּרעאִיש, ענריגען וי אויף ען נאָר נאך די קאָנטאָנאַנסען ל, מ אין נ, די ה. דאַן, װען די גאַנצע ענדונג ען זאָגט זיך רײַטליף אוֹים, צ. בּ. טוֹבל'ען, פסל'ען ,‏ חלומ'ען , סמ'ען , שרבנ'ען , דרשנען. א. אַז. וו. אִין אַלע איבּעריגע פעלען געהמען זיי אָן אִינ'ם. אִינפינימיוז רי ענדונג ן, {: בּ. שמר'ן, משפּטץ, ממיתן א. אַז, וו

אֵייניגע = צייטווערטער, | װאָס זענען גענומ?ן פון העבּרעאִישׁ,

סל ז, רייוען

א ,-‏ א אריעשרר,, א ריע 7 ר 5 ר 7 שי = א ,2 2ב5 6 2, 2 .סעכ ט. 5 בטעב ,אט ,שטעט ,5 בי עי

ענדינען זיף אִינם אִינפיניטיוו אוֹיף ענען, צי בי הרגענען+ גנב'ענען, ‏ חהמ'ענען, חנפ'ענען ‏

6 די בּילדוּנג פוּן דער געגענװאַרט,

ציר .6205 2: 1815 דירי דח דידי הי

די ערשטע פּערואָן פון דער אֵיינצאָהל בּילרעט מען פונ8 אִינפֿיניטיו , אָכּװאַרפענדיג רי ענדונג פונ'ם אֵינפיניטיוו ען אָדער {, צ. 3 שרייבּען ---- אִיךָ = שרייבּ ,‏ זינגען --- אִיך זינג, ציטערן == אִיךְ ציטער , געהן --- אִיך געה , שמדן --- איך שמד א, אַו וי

די ציימווערמער אויף עווען אוּן די צייטווערטער , װאָס זענען גענומען פון רוּסיש, װאַרפּען גיט אבּ אִין דער ערשטער פּערואן דעם ע פון דער ענדונג ען, צ; 3 ראַטעװען --- אִיך ראַטעײע+ שאַנעווען --- איך שאַנעװע, בּלאָנושען --- אִיך בּלאָנושע , סאָפּען -יי" אִיךְ סאָפּע , הוּליען --- אִיךְ הוליע א. אַז. וי

אִין די צייטווערטער , וועלבע ענדיגען זיך אִין דער ערשטער פּערזאָן ‏ פון דער אֵיינצאָהל אוֹיף ש, װערט די ענרונג ען איםי געזאָגט דייטליך, צ. ב. אִיך סאָפּע--סאָפּען אָבּער : אִיך חאַפּ--ײ האַפּען:חאַפּן) .

אִין די פון העבּרעאִיש. גענומענע צייטווערטער אויף ענעך בילדעט מען די ערשטע פּערזאָן, אָבּװאַרפענדיג נַעֶן, צי 68 גנב'ענען --- אִיך גנב'ע, חתמ'ענען --- אִיך חתמ'ע א. אַז. װו. אַרע געהערט אויך דאָס צייטװאָרט קוילענען (קוילען) : אִיך קוילע.

אָנמערקונג ; פוּן די דאָזיגע ציימווערטער אוֹיף ענען דאַרף מען אונטערשיירען רי:יעניגע, װאָס, ענדיגענדיג יך אױף ען האָבּען זי פּאַר דער ראָזינער ענדונג אַ 1, װאָס געהעיט אָבּער גי צ דער ענרוּנג פונ'ם אִינפיניטיוּ, צ. בּ. דרשנ'ען, שרכנע א. אַז. וו אִין דיּ דאָזיגע ציימווערטער ווערט די ערשטע פּערזאָן פו יער אֵיינצאָהל געבּילדעט נאָכץ כּלל נאָך, צ. 3. דרשנען ---- אָי ירשן, שדכנ'ען --- אִיך שדבן א. אַז. וי

יט 0866 '0666040 '6064040 /'886060ט 6400 ///04ף '00660ט א 60 - 160 '60טאם '4648 '60)ס 60 תטאט 6400 '0 204 'סטאם: טשוא 20 , 100 'טאם י|0066464 '6664640 סא 8060 ' 8401+ 1641 שם /ז 0600:826 גע 864ם 06660/‏ '00044 '008אסאט '6460 'מטתסת 'סטאם: 45 60 : י 146,400 ' 0םטאם 6060 ' 90,480 40004טאט ,6040 4040 '6סספאס: גע 2 :

146 '64אם /'0664 /'1004 /'0466אט /'640 /'2060 /'צאם? טא 1 0טאצסאא

אט טאם 0064044'‏ '10040,40 /'/6060סאט 6404 2846 /0סאס) טיא

* ,סא סא 3אס? 84אהם

6680 148 60 6408 1004 א 42464 16 58063ט06 145 60 040 אטא 266 טאם טא סטאפזאא 146 468 100060 140 אט גס 06טת) 18 טא סטאצסא 166 60 8664 206040 166 פאט סם 6066

6 סא וז 4066 /50060) סאו 66 060 6568ס סטאט)ט): סאָט 6 8658060 אזיטוא =

4

ןעט רערט דעל לע יע דעל ער 2 0 רע יע הלעי ערע טל הב א טאר ערע רער הע 7 ער דע "עירעטאל רע עי" ילע / :יע

41

יודישע

גואַט אַטיק

73 וייוען

7 אָנמערקונגען צוּ דער בּילדונג פֿוּן דער געגענװאַרט,

4 װען פּאַר דער ענדונג פון דעם אִינפּינימיוו ען אִיז דאָ יאַל, פאַר וועלכען עס שטעהט נאָך אַ קאָנסאָנאַנט, נעהמען דאַן זאָן אַלע פּערזאָנען פוּן דער אַיינצאָהל און די צווייטע פּערזאָן פוּן דער מעהרצאָהל אַנ' {ץ פאַר'ן ל, הגם ער װערם נים דימליף אױסגעזאָגט { די ערשטע אוּן דריטע פּערזאָן פון דער מעהרצאָהל -בּלייבּען גלייך צוּם אִינפּיניטיוו, צ. בּ. האַנדלען --- אִיךְ האַנרעל, רוּ האַנרעלסט , ער האַנדעלט , מיר האַנדלען, אִיהר האַנדעלם, זי האַנדלען } שאָקלען --- אִיך שאָקעל, דו שאָקעלסט, ער שאָקעלט, מיר שאָקלען , אִיהר שאָקעלט, זיי שאָקלען . | | 9 די ציימווערטער , בּיי וועלכע די גרוּנדפאָרם ענדיגט זיף אויף א ם אָדער א ן, נעהמען אָן אִין דער צוייטער פּערואָן פון דער אֵיינצאָהל די ענדונג מן אָנשטאָט סם , צ. בּ. בּייסען דור בײסט { ריײיסען ---רייס -- דו רייסט { שיסען --- שיט --- דוֹ שיסט { בּלאָזען --- בּלאָז ---- רוּ בּלאָזט, ‏ מוזען --- מוז --- דוּ מווט , ילאָזען --- לאָז --- דוּ לאָזט ,

אָבער די צייטווערטער מיט דער גרונדפאָרם אויף צ, שׁ, {טש) געהמען דורכאוים אָן די ענדונג סט , הנם דער ם װערט ניט :דייטליף אױסנעוזאָגט , צ, בּ, זיצען --- זיץ --- דו זיצסט { װאַשען --- יװאַש --- דו װאַשסט { פּאַטשען =-- פּאַטש --- דו פּאַמשסט ,

8 ווען דאָס פּירװאָרט ד וו שטעהט נאָכ'ן צײטװאָרט , װערט עס צוּזאַמענגעגאָסעי מיט'ן צײיטװאָרט אוּן לאָזט רערבּיי אַרוֹים דעם ד פן דוּ, צ. בּ, װאָס מאַכסטו? אָנשטאָט: װאָס מאַכסט דו'ט, יזואוהין לויפּסטו ? (אָנשטאָט : וואוהין לויפסט דוּ 6,

4 די צייטווערטער מיט דער גרונדפאָרם אוֹיף אַ ד , האַלטען זאָיהם אִין אַלע פּערזאָנען , ווען ער ווערט אפילו ניט אויםגעזאָגט ,

היים =

יודישע גראַמאַטיק 8

על שאל" שאט שאה, רע רע רעגרע יש א הע יח ,אי יע לב ילעב אל 7 בר .7 "טעב רערעל ר לט טאר אירבט שא

,א עי ער

צ. בּ. שניידען --- שנייר --- דוּ שניידסט, ער שניירט { ליירען --. לייר --- דוּ ליידסט, ער ליירט.

9 די צייטווערטער מים דער גרונדפאָרם אוֹיף אַ מ , נעהמען ניט אָן קיין שום ענדונג אִין דער דריטער פּערזאָן פוּן רער אֵיני. צאָהל אוּן אִין דער צוויימער פוּן דער מעהרצאָהל, צ. בּ. בּעטען---. בּעט --ער, אִיהר בּעט { היטען-- היט -- ער, אִיהר הים }. אַרבּײיטען --- אַרבּײיט --- ער , אֵיהר אַרבּייט { װאַרטען --- װאַרט --. ער , אֵיהר װאַרט { משפּט'ן --- משפּט --- ער , אֵיהר משפּט ,

6 אֵייניגע, ‏ נאָך ניט קיין פעריודישטע צייטווערטער מיםש: דער גרונדפּאָרם אוֹיף אַ ד אָדער אַ מן נעהמען אָן אִין דער צוויטער פּערזאָן פון דער אַיינצאָהל די ענדוּנג עסם, אִין דער דריטער' פּערזצן פוּן דער אַיינצאָהל אוּן אִין דער צווייטער פון דער מעהר:: צאָהל די ענדונג ע, צ. בּ. בּילדען --- בּילד --- דוּ בּילרעסט --- ער בּילדעט { גרינדען --- גרינד --- דוּ גרינדעסט --- ער גרינדעט {: הייראַטען --- הײיראַט --- דוּ הייראַטעסט --- ער הײיראַטעט ,

אויסערדעם נעהמען ניט אָן די ענדונג ם אִין דער דריטער. פערזאָן פוּן דער אַיינצאָהל די פאָלגענדע 9 צייטװערטערטער ג: דאַרפּען, קענען (קאָנע), מענען אָבּער פערמענען ---ער פער: מענמ) מווען, זאָלען, װעלען, ויסען, מױנען, מאָרען --- ער" דאַרף, ער קען א. אַז הי 4

אָבּער די צווייטע פּערזאָן פוּן דער מעהרצאָהל נעהמט יאָ אָן: רי ענדונג מן אִין די דאָזיגע צייטווערטער --- אֵיהר דאַרפט , אִיהר" קענט א. אַז. וו

8. אונרעגעלמעסיג װערט געצילדעט די געגענװאַרם פוּן די' צייטווערטער וועלען , וויסען , געבּען, טהאָן : אִיךְ װיל, דוּ װילסט, ער װיל, מיר וילען, אִיהר וילם, זי וילען { אִיך װיים, דב' ווייסט, ער ווייס, מיר ווייסען , אִיהר ווייסט, זיי ווייסען 1 אִיך גיבּ, דוּ גיסט, ער גיט, מיר ניכען, אִיהר גיט, זי גיבּען 24 אִיךְ מהו, דוּ טהוּסט, ער מחוט, מיר טהוּע אֵיהר טהוט ,. זי מ זען.

74 ו. רייוען

4222222222205222222222222000022220055002222200222222

די ציימווערטער געהן, שטעהן, זעהן, מהאָן געהמען

יאן אִין דער ערשטער אוּן דער דריטער פּערזאָן פון דער מעהר:

צאָהל אַנ' ע פאַר דער ענרוּנג { 1 מיר, זי געהען, שטעהען, זעהען , -טהוען ,

ייט ר א אי גי גאאנטענ יס רער העמוא יט רער רה םת מייעאיטא ירוט

8 די בּעפעהלענדע פאָרם,

די בּעפעהלענרע פּאָרם האָט ניט די ערשטע פּערואָן פון דער ! אֵיינצאָהל { די צווייטע פּערזאָן פון דער אַיינצאָהל אִיז גלייף צוּ דער יערשטער פּערזאָן פוּן רער בּעשטימטער פאָרם, +, בּ. גלױבּ, - ציטער , פּוֹעָל, גנב'ע, ראַטעװע א. אַז. װו. די צווייטע פּערזאָן פון דער מעהרצאָהל אִין גלייף צוּ דער צװייטער פּערזאָן פוּן דער בּעשטימטער פאָרם, +צ. בּ. גלױבּט, ציטערט, פועל'ט, גנב'עט, ראַטעװעט, הים א. אַז. װ. די דריטע פּערזאָן פון בּיירע צאָהל: פאָרמען װערם געבּילדעם פון דעם הילפסצײימװאָרט זאָ לען א פון דעם אינפּינימיוו, ‏ צ. בּ, זאָל ער געהן, זאָלען זײי געהן. די ערשטע פּערזאָן פון דער מעחרצאָהל װוערט געבּילרעם פון לאָ מיר אוּן פון דעם אִינפּיוימיוו , צ. בּ. לאָמיר געהן.

אָנמערקוּנג ; אויך די צווייטע פּערזאָן פון ביירע צאָהלי פאָרמען קען געבּילדעט װוערען מיט דעם הילפסצײימװאָרט זאָלען , ב. זאָלסט געהן, אִיהר זאָלט געהן.

י{..}

"עאמטסיי ווטאשטאס ייר 250,,

י40

אס

4

64 64 סאע

יע { 08א 6840 4640060064: סאט

-

2

02 ,א 4 םת 0 אט 48 א אט א

י שטעט ו}

'1אג}

|

י 141

? :םוא 266

4 א 0 0 6;

6600 48 6660 6 8 ן

26 4000

א א )טאז

(ס}) 1400

יט

184 8 סא!

}6

יי

* סטאם 64440064026 8}

1644 406עא 40040ט

1041 0

}6

(60) 1462 26גא

יא 0

:א

שסם

(צי 7 10

60 06א6 66 גע

'סטואט 642000064 וו

םש 0 1 טא

8 44114141; 0 טא (און

| סיא א} ססאט -שעא 6ססאט םת סואט 46 סססאט ‏ 8} { = סהאט טא

44:46 )1640‏ 8א}

א א (0640) 4404 טאם ווא 6)

םס =

( א

1.1 אס אאםטסן 148 64 ואש א} 62

= 4?

י

נֶה {ז

רעמ ש"אר .ר "אלא אטאל לאל אי דעיעש אע לע יע אלש ,דלי אל זע אי אע אט ,אי א"ע יש ישאר רשא שאר שאר אקיר

78

יוּרישע

גראַ מאַטיק

י{} ס אט

* סאעת)

7 סטאטססטום 66068::816 סאן

' )טא

: טאט040וס 664

6 6

4 6ט}

0 66 א ; 8 46 00 16 0 :א

= 4:6::604 '

י{} 6 א סאוו םס 68 64 צאסום א

,

6 סא

י|{טאט

הי 6

ו

0441 ט} אב 0644 = 6660 46 0 }} 066 א אט א

ינאט א 64או סאי יע 4 66 0 טאז

2 סאש 6 שש | 0864 260 +- } 4 3 אט = ישי | ססאט ‏ {} א א

19 46 5

01סוגטס)גגא :683 +} י 5 יי סטאט 06006ס666ם 4}

* סאג טטא 4 סאש

6 8

אט צ} = א סא טאס

סא,, = סססאט /6}

: סאין 1.8 סאע 066

אט 6ם סאט 40 ססאט ‏ }}

סאט טא

אט6 4 א

4 656545526645555666 2020 /6 הא 7 .7 י,.

ער 7. ",2 יי

א שש שאר" לא שאי,. א טי ישי "שא

א 8 ,יע עגר אי אל רעביא אנ

6

יודי שׁע ג ר אַ טמ אַ טיק 77

1 די בּילדוּנג פוּן די מיטעלווערטער.

דאָס געגענווערטיגע מיטעלװאָרט בּילדעט מען פון דעם אינפיניטיוו מיט דער ענדונג ד אָדער דין, צ. בּ. רוישען -- רוישענד --- רוישעגריג ,‏ בּעטען --- בּעטענר --- בעטענריג , קלע: מערן --- קלעטערנר --- קלעטערנריג ,

| = אָנמערקונג ; אִין די גענענווערטיגע מיטעלווערמער פוּן די

צייטווערטער געהו, שטעהן, זעהן װערט צוריקגעשטעלט רער ע פאַר דער ענדונג פונ'ם אִינפינימיו |! געהענריג ,‏ שטעהענריג , זעהענריג .

דאָס געגענווערטיגע מיטעלװאָרט פוּן ט האָן, אִיו םהוענ: דיג, פון וועלען--וועלענדיג אָדער ווילעגדיג.

אַלם אוּמשטאַנדסװערטער ענדיגען זיף די געגענװערטיגע מימעלווערטער זעלטען אוֹיף ד, כּמעט שטענדיג אָננעהמענדיג די ענרונג דיג , צ. בּ. שרייבּענדיג , רייסענדיג , געהענריג , לויפּענריג

אַלם אַיינענשאַפּטסװערטער אָבּער װערען זי געבּרוֹיכט אַזוֹי זוי מים דער ענדוּננג + אַזײ אוֹיך מיט רער ענדונג דין, צ. בּי רייסענדער אוֹן רייסענדיגער , געהענרער אוּן געהענדיגער , לױפֿענדער אִין. לויפענריגער , קלינגענדער אוּן קלינגענדיגער א. אַ. וי -

מען דאַרף אָבּער כּעמערקען, אַזן אִין דעם לעצטען פאַל בעהמען זי אָפּטער אָן די ענרונג ד, אוּן אָנגעהמענדיג די ענרונג דיג , לאָזען זי אָפּט אַרױס דעם | פוּן דעם אִינפיניטיוו, צ. בּ. אַ שווייגעדיגער א. אַז. װ. /

דאָס פּערנאַנ נגענע ‏ מיטעלװאָרט װוערט געבּילרעט פוּן רער. | - דרימער פּערזאָן פון דער אַיינצאָה? אִין דער געגענװאַרט מיט דעב פאָרזילבּע נָץ , צ. בּ. גלוֹיבּען --- ער גלױבּט --- געגלויבּט , פֿוָלץ- = ער פועל'ט -- געפועלט , ראָטעווען---ער רעוט - רוט גנב'ענען --- ער גנב'עט ---גע'גנב'עט , היטען -- ער היט-- גַעָהיםן,. בּילדען -- ער בּילרעט --- געבּילרעט א. יװ וו - 6

18 דג רייוען

די צייטווערטער דאַרפען , קענען מענען, מווען, זאָלען, זועלען, וויסען, ‏ טױיגען, טאָרען געהמען אָן אִין רעם פערגאַנגענעם מימע:װאָרט די ענרונג ט : דאַרפען --- ער דאָרף --- געראַרפֿט , קע: גען --ער קען -- געקענט א אַו וי

דאָס רוב צייטיוערמער אוֹיף ירען נעהמען נים אָן אִין דעם פּערגאַנגעגעם מיטעלװאָרט די פֿאָרױלבּע גץ, צי 3. אַרעסטירען - אַרעסטירט , = טעלעגראַפֿירען --- מעלעגראַפירט , - שפּאַצירען - שפּאַצירט אַ. אַז. וו

אִין די פֿאָלגענדע צייטװערטער װערט דאָם פערגאנגענע מיטעלװאָרט געבּילדעט פון דעם אינפּיניטיו { רערבּי פערענדערט דער גרעסטער מייל פון זי די שמאַמװאָקאַלען !

איינלאַדען --- אײנגעלאַרען , + אֶנוועהרען --- אָנגעװאָהרען , באָדען --- געבּאָדען ,‏ בּאָטען --- געבּאָטען , בּאַקען --- געבּאַקען און געבּאַקט , בּאַרשטען --- געבאָרשטען, בּויגען---געבּויגען און געבּויגט, בייטען --- געביטען, ‏ בייסען --- געבּיסען , = בּילען --- געבולען / אוּן

געבּילט , בּינרען --- געכּונדען, בּלאָזען --- געכלאָנען, בּלויבען =+ געבליבען, בעועגען (פזאגשצסוט) --- בעוואויגען ואָבֶּער בּעוענען (אאפוגון) - נט) , בעמען--- געבּעטען (אָבּער בעשען (וואווט) ---- געבּעם), געפעהלען --- געפוילען , בּראָטען --- געבּראָטען , בּרעכען--- געבּראָכען , גילמען --- גענאָלטען , סע -- געגאָסען , = גלייכען -- געגליבען און געגלייבט , געבּאָרען --- געבאָרען, נעבען --- גענעבּען געהן --- געגאַנגען , = געויינען --- געויאונען, ‏ געליגגען --- געלונען, געניסען.-גענאָסען, געפי נען---געפונען, געפע ען---נעפעלען , געראָטען--- געראָטען, געשעהועץ -- געשעהועץ, גראָבּען --- געגראָנקן, גריי פען --- - געגריפען און געגרייסט , דיגנען -- גערנגע . דרנכעןיײײ

געררוננען, דרע ושע -גערראָשען האַדטע 0 2 עיד א לא זען, הויבּען-- : = פּ 5 6 58 גמ איה א יי 3 געהויבּען , הייסען---געהייסען , ה ינקען---פעהיקק, גן . העלטען יי גע

האָלפען , ה ננען --- געהאַנגען, װאַקפען --- געװאַקטען, 2 ארפען--- געװאָרפען ‏ װאַשען --- געװאַשען, װײו זע 7 -- געוויוען ‏ ווינקען --ײ געוואוגקען , וויגשען --- געוואונשען , וענען --- געוואוינען און געי

יודי שׁ 9 גר אַ במ אַט יק 29

װועגט , װעטען פיך)---געװאָטען, ווערבען --- געװאָרבּען , ווערגען--- :געװאָרגען, װערען --- געװאָרען , זאַלצען --- געזאַלצען אוּן געזאַלצט, זויגען --- געזויגען אוּן געזויגט, ‏ זויפען --- געוויפען און געוויפט ,

זירען --- געזאָדען , זינגען --- געזונגען, זינקען --- געזנקען, זיצען---

(געועסען,, זעהנעסן --- געזעהועןן , טהאָן --- געטהאָן (אִין רער פאָל. ישטענדיגער פּאָרם פּערראָפּעלט עַם די ענדונג ען: געטהאָנענער, אָנגעטהאָנענער , איבּערגעטהאָנענער) טראָגען --- געטראָגען , שרייבּען --- געטריבּען , = טרינקען --- געטרוגקען, = מרעמען

שראָטען., טרעפען --- געטראָפּען, לאָרען --- געלאָדען , לאָזען ---

:געלאָזען און געלאָוט , לויפען ----געלאָפּען, ליירען --- געליטען , לייהען --- געליהען, = לייבטען --- געלויכטען , = לינקען --- געלונקען , יליעגען --- נעלעגען, לעוען --- געלעוען און געלעוט, לעשען:-- געלאָשען , = מאָהלען ווא --- געמאָהלען און געמאָהלט האָבּער מאָלען (וצוטוא) ---- געמאָלט), = מיידען --- געמיטען. אוּן געמיירט , -מעלרען --- געמאָלרען אוּן געמעלרעט , מעלקען --- געמאָלקע אוּן געמעלקט , מעסטען --- געמאָסטען , ניסען - - גענאָסען, נעהמען ---

צענומען, עסען --- געגעסען , ערפינדען --- ערפוּנדען , = ערשיינען --

ערשׂינען און ערשיינט , פּאָהרען --- געפּאָהרען , פּאַלען --- געפ אַלען, ;פּאַנגען --- געפאַנגען , פּליהען --- געפלויגען, ‏ פליסען --- געפּלאָסען , :פלעכטען --- געפלאָכטען , - פּערבּאָרגען (בּעהאַלטען) --- פּערבּאָרגען גאָבּער פּערבּאָרגען (אָבּנעבּען אוֹיף בּאָרג) --- פּערבאָרגט), פער. גינען --- פערגונען , פערגעסען --- פערגעסען , פּערדאַרבּען --- פער: דאָרבּען , פערדריסען----פּערדראָסען , פערלירען --- פּערלאָרען , פרי: רען -- געפּראָרען, פרעסען --- געפרעסען , צווינג ען -- געצואונגען,

יצוהען --- געצויגען, = צינרען --- געצונדען, / קוועלען --- געקװאָלען,.

קומען --- געקומען , + קלײבּען --- געקליבּען , קלינגען ---- געקלונגען,

קנײיפּען --- געקניפּען אוּן געקנײיפּט, קנעטען--- געקנאָטען, קריגען--+., געקריגען אוּן געקראָגען (אָבּער קריגען זיך---געקריגט זיך) , קריכען-= -

נעקראָכען , = ראַטען --- געראַטען אוּן געראַט , רוּפּען --- גערופען , זיייבּען --- געריבּען , רייטען ---געריטען., רייסען ---געריסען , רינען---

=

86 ו? רייוען

א אע ר א יט ער עשר א" א לעש 7 טמעטא אטאל אע שיאל א לאל" יאליע ישאר 8" גערונען, שאָבּען --- געשאָבּען , שאַפֿען לזאקסמן ---- געשאַפען אָב שאַפֿען (12ה88+צטסג) --- געשאַפֿט) , שווייג --- געשוויג ען שװיטלע(יײײ= געשוואומען ,‏ (פער)שווינדען י--- פערוטוואונרען , שיועלען --- נע; שװאָלען , שווערען --- געשװאָרען , שטאַרבּען --- געשטאָרבען , שמוי: מען --- געשטויסען , שטייגען --- געשטיגען אוּן געשטייגט, שמעחן--- געשטאַנען, שטעכען --- געשטאָכען , = שמריימען --- געשטרימען , שטרייכען --- געשטריכען אוּן געשטרייכט , = שיטען --- געשאָמען , שילטען --- געשאָלטען , שינדען --- געשונדען, שיטען --- געשאָסען , שלאָגען --- געשלאָגען, שלאָפען ---- געשלאָפען , שלייפען---געשליפען אוּן געשלײפט, ‏ שלינגען --- געשלונגען , = שליםען ---- געשלאָטען , שמייטען --- געשמיסען , שמעלצען --- עשמאָלצען , = שניידען ---- גע שניטען, + שעכמען --- געשאָכטען, שעַנקען --- געשאָנקען און גע שענקט , שערען --- געשאָרען, שפּאַלטען --- געשפּאָלמען, שמייען---- געשפּיגען און געשפּײט , שפּינען --- געשפונען און געשפּינם, שפרעי כען --- געשפראָכען , שפּריגגען --- געשפּרוגנען , שרייבּען ---- געשריי בּען, שרייען --- געשריען, שרעקען --- געשראָקען , פּאָלגעגרע ציימװערטער בּילדען ראָס פערגאַנגענע מיטװל: װאָרם אונרעגעלמעסיג ! = ווילען -- געװאָלט , = וויסען --- געוואומט , גריינגען --- געבּראַכט ,

= ייג עמעט גי רבע רערעגנעל לעגענאננטקננל

9 די בּילדונג פון די צוזאמענגעזעצטע צייטווערטליבע פאָרמען,

א) די פערגאנגעגהייםט.

די פּערנאַנגענהיים האָם צויי פּאָרמען! די געװעהנליכע פֿאָרם און די פיעלמאָליגע.

יוּדישע גראַמאַטיק . 81 לה :0255 51 די געוועהנליכע פאָרם פון דער פערגאַנגענהייט װערם צוזאַמענגעשטעלט פון דער געגענװאַרט פון האָבּען אָדער ויין און פון דעם פערגאַנגענעם מיטעלװאָרט פון דעם געבּוינטען שױמװאָרט , צ. בּ. אִיךְ האָכ געקויפט, דו האָסט געקויפט א. אַו. װי, - לויפען --- אִיך בּין געלאָפען , דוּ בּיסט געלאָפען א. אַז. װ, דאָס רוב צייטווערטער ווערען געבּויגט מיט דעם הילפסצייט. װואָרט ה אָב ען; מיט זיין װערען געבּוֹיגט נאָר די צייטווערמער, - זועלבע בּעצייבענען אַ בּעוועגונג פון אֵיין אָרט צוּם אַנדערן, װי, צי בּ. לויפען , פאַלען , געהן, פאָהרען, אוּן נאָך אַייניגע שטעהענרע צייטווערטער , װי, שטאַרבּען, אַיינשלאָפען ,

אָנמערקונג; עס אִיז ערשינען , אָבּער ! עס האָט ערשיינט ; עס אִיז געשטיגען , אָבּער : עס האָט געשטייגט.

די פיעלמאָליגע פאָרם בעצייכענט אַ האַנדלונג , װאָס האָם / זיך :פיעל :מאָל איבּערגעחזר'ט {‏ זי וערט צוזאַמענגעשטעלט פוּן דעם הילפסצײיטװאָרט פל עג ען און פון דעם אִינפיניטיוו פֿון דעם געבּוינטען צײטװאָרט, צ. בּ. אִיךְ פלעג קויפען, רו פלענסט קויפען א. אַז. װו. אִיך פלעג פאַלען, דוּ פלעגסט פאַלען א. אַז װ.

עינעק דעוכעעמעיקעאנעקקמיבנינקעבט.

6 די צוּקוּנפט,

די צוקונפט װערטם צואַמענגעשטעלט פוּן דעם הילפסצייט. װאָרם וועלען אוּן פון דעם אִינפּיניטיוו פון דעם געכּויגטען צייט:. װאָרט, צ. בּ. אִיךְ ‏ װעל קויפען, דוּ וועסט קויפען א. אַז. װו. אִיהָ װעל פאַלען, דוּ וועסט פאַלען א. אַז. וו |

5

ערע בערע שידק :4232

8 1 רייודען

5 אלא 2,, ,העד ריע ריע י"ע "עשר 7 .יע דע "יע 7 5 יעב לע יע אט 05 רער יט 0 ע. / 7ע. 7 הע דע א ע. יע 7 7 רע א דע 276 0.7 ,"א"ע י"ע רע ייר 27 עי שיר ער ר

6 די לאַננפּערגאַנגענהײט אוּן די צווייטע צוקוּנפט.

אוֹיסערדעם האָט די כעשטימטע פּאָרם פון די צייטווערמעף. נאָך צוויי צױטפּאָרמען ! די לאַנגפּערגאַנגעגהיים א !ר צווייטע צוקונפט.

| = די לאַנגפּערגאַנגענהײט ווערט זעהר זעלטען געבּרויכט אָנשטאָם:

דער פֿערגאַנגענהײים , אוּם דייטליכער צוּ בעשמימען , אַז אַ געוויסע: האַנדלוגג האָט זיף פערענדינם , אַיידער ס'אִין פאָרגעקומען 8 צוויימע האַנדלונג , וועלכע אִיז שׁוֹין אוֹיך פֿאָריבּער , צי בּ.. אַו! אי האָבּ געהאַט בּעקומען אָנשטאָט : אַז אִיךְ האָבּ בעקומען) דײַן בּריעף, האָכ אִיף אֵיהֶם גלײַך אַװעקגעמראָגען צוּ דיינע עלטערן די בּיוט געקומען , אַז אִיך בּין שׂין געווען אַװועקגעגאַנגען אָפּטער אָבּער װערט די לאַנגפּערגאַנגענהײט געבּרויכט, אום צִוּ געצייבעגען , אַו אַ געוויסע האַנדלונג האָט זיך ניט פערענדינם אָרעף זי האָט נים דערגרייבט אִיהר ציעל אוּן האָט אָכגעטראָטען אֵיהר אֶרמ: א צווייטער װאַנדלונג , וועלכע אִין פּאָרגעקומען שפּעטער, צ. בי איך האָבּ עס שױן געהאַט אָנגעגריים, נאָר אִיף האָב עס פערגעסען ‏ ער אִיו שׁוין געוורעוען אויפּגעשמאַגען, נאָר ער האָט זיף ווירער געלעגט,

די לאַנגפּערגאַנגענהײם װערם צואמענגעשטעלט פון רעף געוועהנליכער פֿערגאַנגענהיים פוּן די הילפסצייטווערטער ה אָב עו אָדער זיין און פֿון דעם פּערגאַנגענעם מיטעלװאָרט פון דעם נְּעַי גוֹינְמען צײמװאָרט , +צ. בּ. אִיךָ האָבּ געהאַט געקויפט, דו האָסש געהאָט געקויפט א. אַז. װ = אִיך בּין געווען אַװעקגעגאַנגען, רוּ בימט. גשווען אװעקגעגאַנגען אי אַז. וי |

די צוויימע צוקונפט ווערט זעהר זעלטען געבּרױכט אָנשטאָט דער צוקונפט, אוּם רייטליכער צו בעשטימען, אַן אַ גערימע יאַנדלונג וועט זיך פערענדינען פריהער , אֵיידער ס'וועט פאָרקוטע אַ צװװײַטע האַנדלונג צ. 3. אַז אִיך וועל האָבּען פעקומען אָנשטאָט אַז אִיך װעל בעקומען) דיין בּריף ,. װעל אִיךָ אִיחם אַװעקף

יודישע גראַ מאַטיק יי

א" שארישאר"שר רשיי" שאר""ש "שר "טל שא בל" אט אי אידע לארט 2 רער שאר" 7 ל"א א 7 ארב ל"ר" בל" שא פאט אל שאל" אל שש שאל"ר"של" פי"?. = "*. ,אל "שא

טראָנען צוּ דיינע עלטערן { אַז דוּ וועסט קומען צוּ מיר, וועל אִיך שוין זיין אַוועקגענאַנגען. | די צווייטע צוקונפט װערט צואַמענעשטעלט פון דער צוּקונפט פוּן די הילפסצייטװוערטער האָ בּען אָדער זיין אוּן פוּן פערגאַנגענעם מיטעלװאָרט פון דעם געבּוינטען צײמװאָרט, צ. ב, אִיך וועל האָ בּען געקויפט, דוּ װעסט האָבּען געקויפט א. אַז. וו אִיךְ װעל זײַן אַװעקגעגאַנגען, דוּ ועסט זיין אַװעקגעגאַנגען א. אַז. וי

ד) די בּעדינגונגספאָרם ,

די בּעדינגונגספאָרם האָט צוויי פאָרמען , וועלכע ווערען אֶהן אַנ'אונטערשייר געבּרויכט פאַר אַלע דריי צײיטפאָרמען , זיי װערען צוזאַמענגעשטעלט פון דעם הילפסצײיטװאָרט וואָ לט ען און פוּן

1

דעם אינפּיניטיוו אָדער פּערגאַנגענעם מיטעלװאָרט פוּן רעם געבּויגטען צײיטװאָרם , צ, בּ, שיקען --- אִיך װאָלט שיקען אָדער אִיך װאָלט געשיקט (אִיצט, נעכטען, מאָרגע), דוּ װאָלסט שיקען אָדער דוּ װאָלסט געשיקט א. אַז. וו |

די בּעדינגוּנגספאָרם װערט געװעהנליף געבּרוֹיכט אִין די בּערינגונגסזאַצען, וועלבע בּעצייבענען ר' בעדינגונג , בּײי װעלכער עס װאָלט געקענט פאָרקוּמען אַ געוויסע האַנדלונג, וועלכע ווערט געשטעלט אִין דעם הױפּטזאַץ אוֹיף אִין דער בּערינגוּנגספּאָרם , צ. בּ, ווען אִיך וואָלמ געהאַט אָדער האָכּע) צײט, וואָלט אִיךְ דיר אָנגעשריבּען אָדער אָנשרייבּען אַ גענערן בּריף.

אָנשטאָט דעם הילפסצײטװאָרט וואָלטען מיט דעם אִינפינימיוו אָרער פּערנאַנגענעם מימעלװאַרמ, קען אִין רעם בּעי דינגינכואַל ‏ שמערן דאָס הלפסצײטװאָרט ואָלעי מים" אִינפינימיוו , = צ. בּ. יוען אַלע מענשען זאָלען ציהען אָנִשטאָט װאָלטען ‏ ציהען . אָדער װאָלטען געצויגען) אויף אֵיין- זייט , װאָלט זיף די ועלט אִיבּערגעקעהרט . | הי טי 0 0

24 ! וייוען

א א א א

ווען די האַנרלונג פוּן דעס בּערינגוגנסזאַץ אִיז אַ פערגאַננענע גיט נאָר בכלל, אָכּער אויך בּנונע צו דער האַנרלונג פֿון רעם הױפּטזאַץ, קען דאַן נעשטעלט װערען בּיים הילפּסװאָרט זאָל ען דאָס פּערגאַנגענע מיטעלװאָרם פון זיין --געווען אָרער גע: וועוען, צ. ב. אַז דוד המלף זאָל געװען וויסען (אָנשטאָט װאָלם וויסען אָדער געוואוסט), צוּ װעמען אִין די הענד זיין תהלימ'ל וועט אַרײנפֿאַלען , װאָלט ער עם, גאַנץ זיבער, ניט געמאַבט,

אָפּטטאָל דריקט די ּערינגונגספּאָרם אוֹים ניט קיין בּערינגוג, גאר אַ בּעדויערונג , װאָס די האַנדלונג קומט נים פֿאָר און אַ פער: לאַנג , זי זאָל פֿאָרקומען, צ. בּ. װאָלט אַ דונער אֵיינטאָל האָטשׁ אַ קלאַפּ געגעבּען !

ווען די גערינגונגספּאָרם דריקט אוֹים אַ פּראַנע אָדער אַ בע דויערונג , װאָס די האַנדלונג אִין ניט פֿאָרגעקומען , װערט אָנשטאָט דעם חלפסצײטװאָרט וואָלטען געברױכם דאָס צײמװאָרט ה אַלט ען מיט'ן אִינפֿינימיוו, צ. בּ. האַלט אִיף פֿאָהרען, האַלסטוּ פּאָהרען , װאַלט ער פֿאָהרען , האַלטען מיר פּאָהרען , האַלט אִיהױ פּאָהרען , האַלטען זי פּאָהרען .

א

8 די פּאַסיווע פאָרמען.

די פּאַסיװוע פֿאָרמען פון די צייטווערטער וערען געבּילרעט

פון זייערע פֿערגאַנגענע מיטעלויערטער מיט דער הילף פון ווערען אוּן זיין ; די פּאָרמען מיט ווע ר ען בּעצייבענען אַנאָנגעהױבּענע אָדער אַ פערענדיגטע האַנדלונג , די פּאָרמען מיט זיין אַ דויערנדע האַגדלונג , - ביישטּיעל ‏ |

די בעשטימטע פֿאָרם,

| די געגענװאָרט , אִיךְ װעֹר פערקױפט, אִיךְ בּין פֿערקרייפֿט . /‏ װערסט פערקיפט א. אַז. װ דו ביסט פערקויפט א. אַז. וו

א יא יא ! 6422 ססאט ‏ = א א יא 664 6652 ססטאט 1 6400052 הבאט 0 6456 66000560 הס

יש טא 6 8 /?+31+:3? 948 +}

יא יא 1 666650 480ט /0} א יא 8א 0664 660065360 הם6ט אי אי טא וע 1047 6450058 260

0 8 + 4 1 ? 6 8 '

יא יא 1 6650 6680 6 אש יא יא 6454 /6400860 6080 א שא א א וב 0406 0 6400 6060

41 63 א ס 0 864 68 ג א יא יא 6608 460; ססש //6} /איא 6408 664664? ססם /646030 3406 84 6א /6460050 6808 אס

ו8584ס:8ע 8114 אע

טס 9226 813 143א 6406 תע

4 טא

יי טא

0 טא

:5 א

6 6666 6666 5565

85

יודישע

גראַ מאַ טיק

אט יא

הא אוו הטוס 664

84000668 6 *

* סטא: הטוס /0064ט806 80

ור יס

7 א ה ?63 ?וא 2808

יא יא 6 050 סט6ס 88 80 ' 6460 ט}

2 6 /8ט. 6 סםסאט 20 א 86 יא : סאו

= יט

22 שא 0060אהם '111} חס 669848,) א סאט '4080800? 04

סאט .1 11 006 םא

6453

68 060

2 יא א 0600 00 8ט 40 0

/64060608 68ט

50 0ססאט / 6} יי

56

5,. הע 07

רא לא לע 7 ' "שי" י"ע 7,. "אה

= א לשמל בר אל שא 7 "שא :א שש א "שאה "שאט :א "א שא בא 84 6 יע שא 0 /שאר '/עאט

7. ארי הש "םר א.א .בי אס

ודי ש ע גױ אַ מ אַ טיק 7

אל" א"ע א"י ארי אי איי אלש אלש א"י יס אע טע אל יא איער "רער רע על לש יע ר שר לע ירע טע טלעב ילע ערע יי לייט ישאר אע ,2 אַ האַנדלונג , = וועלכע אִיז שׁוֹין פאָרגעקומען פון פריהער, אָבּעף וועלבע דוֹיערם נאָך אוֹיך אִין דער געגעגװאַרט, צ. בּ אִיך בין הערקויפט . הו

| אָנמערקונג פ; נים אַלע צייטווערטער האָבּען אַלע פּאַסיווע: פּאָרמען { ווען דאָס צײטװאָרט גופאָ בּעצייבענט, צום בּיישפּיעל, אַ פערענדיגטע האַנדלונג , האָט עס שוֹין ניט די פאָרמען מיט זייף צ. בּ. גע'הרג'עט װערען --- קען ניט האָכּען די פאָרמען : אִיף ! בִּין גע'הרג'עט , אִיף. בּין גע'הרג'עט געווען, אִיך פלעג גע הרג'עם: ; זיין, - אִיך װעל גע'הרג'עם זיין ,

=

: אָנמערקוּנג 3 די שטעהענדע צייטווערטער קענען געבּרוֹיבט ווערען אִין פּאַסיוו נאָר אוּנפּערזענליך, ד. ה. אִין דער דריטעף פּערזאָן פון רער אֵיינצאָהל, צ. בּ. עס װערט געגאַנגען, עס זאָל געגאַנגען ווערע !

אָנמערקונג 4; אֵייניגע צייטווערטער ווערען געבּויגט מימ ווערען, ניט האָבּענדיג דערבּײי קיין דייטליף פּאַסיװישע בּע+ דייטונג, צ. בּ. אַנטשװיגען װערען , אִיךְ װער אַנטשװוגען, אִיף בּין אַנטשװיגען געװאָרען, אִיך װעל אַנטשװיגען ווערען א. אַז. וה. אִיבּערהױפּט װערען אַועלבע ציימווערטער געבּרוֹיבט אִין דער געוועהנליכער פּערגאַנגענהייט , צ. בּ. אִיךְ בּין אַנטלאָפּען געװאָרען; (אָנשטאָט : אִיך כִּין אַנטלאָפּען ,

לעיר שיקל שרוי ר רקיה ידי

4 די בּויגוּנג פוּן די צייטווערטער מיטן פירװאָרט ויךף. ‏ -

אִין די צייטווערטער מיט'ן כ'רװאָרט זיך וערט געבּוינט נאָר דאָס צײיטװאָרט, דאָס פּיװאָרט זיךף אֶבּער בּלייבּט אונפֿערענדערם

א .אט 6 286608 10 ' באט גס 2040 טא 61 .א סהאט א -י א

8 יא 6066 64616:045664

א אה א 14 60 עטהאם 188 8}וא) אי = יה

=

שאט 6 6600 0 טס א

א 8 אי 00 2 0 2

8תם 84 86 4האט+ .}1 טא סשאם: א 160 60 8668 084אטא שא 0206 36 0661 שזא יט 08660); אה

? טא והאסום ‏ 80:4:6טט82. סאש אוםחסום /60864ס8:4: סא שׁ יא יא 0866 2 46 סאו שש פאיא 404240: ,וא 0866 ט, מססאט 6 א ; : : עי = יו 8 0866 יי יע /66086249 /4טא) 82 א הבאה 8א 7 16 סהם ' סמאם 58480084626 ות * 08 0068 1 וא יא 8660 טא 800 0 ייא יא 0806 8 606600 11 יע 88 16826 6 הסאם 24 ישאיאטא סאה 4 /826טטט 48 א 7 6 יע 8 13 = סאט 2:א 48 8אט טא

יי : 6 6 ,88 גפ

= 4

יש ואטסאצ 6:464648: 148 וא 00666646 0655

וְּ ' 5 וְּ = 8 6אא ‏ 660א טס ,=

+ ּ : שי ימ יי אז 846טאט 2ס8סאאם +} א 20668

מע א"ע א" אל" אל" א"ע אל ענא ,א א"ל אי ,אל ,אע אל" אל"ע, אל"ע. א"ע אלא אל /, א"ע א א"ע, ארי א"ע אש ,י"ע א אי רער ,רער ר 0 א ר 2

שמ

:

1

2

7 םג יט ואר ;.

גד

ר

רייוען

יודרישע גראַמאַטיק =+

,רשי שרשרשר שיט ישרשלשרשט על ערשרשרשרשן 5655 6,055

8 די צייטווערטער, װאָס זענען געבּילדעט מים. דער הילף פונ'ם צײמװאָרט מהאָן,

אוֹיף צוּ | בּעצייכענען די געשווינדקייט , האַסטיגקײם אוּן אויןף- די ניט:דױערהאַפּטקײט פוּן דער טהעטיגקייט ווערען געבּרויכט בּעַי. זונרערע ציימווערטליבע פאָרמען, װעלבע מען בּילרעט פון רעף- גרוּנדפאָרם פוּן רעם געגעבּענעם צײטװאָרט און פון די פאָרמען פונ'ם צײימװאָרט מהאָן , צ. בּ. אַ פאַל טהאָן , אַ חאַפּ טהאָן א. אַז. וו -

דערבּיי ‏ װערט די גרונדפּאָרם פונ'ם צײטװאָרט געבּרוֹכפ? אַזוֹי וי אַלם אַ הויפּטװאָרט אוּן רעריבּער שטעהט זי מיטץ אוּנבּע+. שטימטען אַרטיקעל , אוּן אִין די ציימווערמער , ואוּ די גרונדפּאָרם . אִיז ניט גלייף צוּ. די הוֹיפּטווערטער , װאָס שטאַמען אָבּ פוּן זי, . ווערט אָנשטאָט דער גרוּנדפאָרם גענומען דאָם אָבּגעשטאַמטע צײַמא . ווערטליבע היפּטװאָרט , צ. בּ. שטעכען --- אַ שטאָך טהאָן (אָנשטאָמ: אַ שטעף מהאָן), בּייסען --- אַ בּים מהאָן (אָנשטאָט אַ בּייס טהאָן , אַ װאָרף טהאָן (אָנשטאָט אַ װאַרף טהאָ), אַ קלונג טהאָן אָנשטאָ: אַ קלינג מהאָ), אַ שפּרונג טהאָן (אָנשטאָט אַ שפּרינג טהאָ), א. געשריי טהאָן (אָנשטאָט אַ שׁריי טהאָ), אַגאָס מהאָן האָני שמאָט אַ גים טהאָן) א. אַז. װו. (אָכּער אַגעה טהאָן, או נים אַ. גאַנג טהאָך , |

בּיי דער בּוֹינוּנג פוּן די דאָזיגע צייטווערטער ווערט פערענרערמצ? - נאָר דאָס צײיטװאָרט טהאָן ‏ די פּאָרם פון דעם געגעבענעם ציים- - װאָרט אָבּער בּלײַבּט אונפערענרערט און שטעהט אִין אֵיינפאַכע פאָרמען נ אָ כ 'ן צײװאָרט טהאָן, און די צאַמענגעזעצטע --- צווישען די פאָרמען פון די הילפסצייטווערטער אוּן פונ'ם ציימף- װאָרט טהאָן , |

אָנשטאָט דעם צײמװאָרט טהאָן קען אוֹיף געבּרויכט װוערען- דאָס צײיטװאָרט ג עבּ ען און זעלטענער אוֹיף ד ערלאַנגען, צ.ב.. אַ זעץ געבּען .

0 אשס טטא., א

* 4 סאסושטוא 8

י טשוא א -

+ פאטא ואש אט 8

י 4 עטאט 0 הס שא

46 1 )= טא אט == 1 6664 "

51 5 { 2 א , שי ? גאשסה) ר 2 6 1 626 טואט א א = : : + , אס סאט : 08 060ט 6 046 טאה מאם 9 0 5 5 6 6 59 ר 4 וו != וו 2 5 /49ןן { 84 א אט 6 אט א 8 סא! " 84 אי אט ) 6 נא) אי 3 מעטו א == מא א אט := ; : : 0 : - יי 'טטאט א םה ' ואטם,? -טא) !אט טטאט א הסא א 8טאם 64480254698 6 יסטאטס:ט טס וסאם ום יא א 0 יא א װ5 וט 6 אוו 0 ר"ת /= 6 }59 ק : יא וו 5 ר לט יו גס 8 6 יור אי אי יי א = ביר 5 פשׁאס אט הס 8 א 1 = 4 שּ םא 1 6 י אטא אט מע וא | 3 86 6- {| צא * ושי וא ץ {ן צון ) =אין :491 | א ואון 6 יי יי אש טאט 8 יט בגא בא-נא? טמא א סאם בא 3 א א בס מש 8 8 ט וב 26 יי

יי

1 6465 3 6480468 6043 א 1646 4 0 סס) :טא { .וא 41 2} 0; טא אאז 640 6} סא 1806

שז ױִי א

(אן !אס / ש עס שא {טע 7 8 | 5 , אט { הי שום 5 58

: :

0 7 ר .יע "יע 7 65 7 "אע י,, רעלעט שאלשעררי, ר יע ר ,7 7 יירש

גס" בי ".יי ,. רישי "ריע יש 7

,רע יע .אלש ריאי ,"רערט ,ייט 7 /,, ,א יע לע יע

6 51

1

רייוען

6466 6400 680ס :1468 :16 ט8ס ' טאהס /640:866404 באע ' 60 660808 /4466640866 סאם וא א א .םס 48 סאו 0 פא'א 404000 6804 א! שפזם סססאט 6} יע טאסם 'שאזם א} |/'66066004 046א) (1 שצזם ‏ הסאט טא ' אססוטסוא 160 - יםטאט 6446006:26 +} 64 יי יע יא יא אע טא:סססאט .1 אט פאיא1ט+6660000 0 עט וא 6400 :םס הסאט 6} שוקאוא טאססססם 8 '14טאסס 60 טא '14שאסס 6060 טא 0564 טאט טא 'שאזס 66 טא | | * 00646א46000- א 04 אע י 5600060 א אט יי י סוטאטס 6 0

'םטאטס 4200606ס א

יו י 06605606646040 .1 6ש 6806646 18 2116641---408046414804 ! = שאר 'סטאטה5ססע {,סא? 6864 4סאט8 8} (א 20600 )א 66640450א ספאסס -64א סבאט 4 8 ' סטאס סטע סאט. טאס 4400 650 /0600640 /8046:6414804ום. 4סנאם 24 וא יי יא יא 0654 40640 '14 60סם א '14 טאש יש פא '1046541 68טא 1460 /0066645סאם 0650 16 = שא 64006 040066024 60 408660:604804 /60066טסאף אע טאז 1604 '0) שאטא { טא טאס 600 86:406:48 248 מאם /פאס טא שא טא 4660 סאט /'00066066ת /0450648666 1 60םא

'066 אט 8624 400 0445064ס8וא אן וש זסוש אן 98

,יי י"שר :0005 566526 6 0 0 יי

יק

72 רעב יאה רע ר רא ריד טעט יע ר יע רער עי 7/

81

יוּדישע

ג ר אַ מ אַ

הפ =

2 וגדישע גרא מאַטיק

אַזױֹי װערען אוֹיף געכּוינט די צוזאַמענגעועצטע העבּרעאישע צויטװערטער מיטץ פּירװאָרט זי { דערבּיי װערם דאָס דאָזיגע פֿיײ װאָרם געשטעלט 9 אַױ דער העבּרעאישער פֿאָרם , צ. כּ. זיך ממריהן זיין , אִיף כּין זיך מטריח, אִיךְ האָבּ זיך ממריח געווען, אִיך פֿלעלֿ זיך מטריח זיין , אִיך װעל זיף מטריח זיין , אִיך װאָלט זי ממריח) זיין אָרער געוועמש) , זי זיף מטריח , זיף מטריח זיענדיג , זיף מטריח געוועטשן.

די צוזאַמענגעזעצטע העבּרעאישע צייטווערטער מימץ עֵיימַא װאָרט ווערען װערען געבױינט אַזֹי װי די פּאַסװוע פֹאָרֶם פון

די צייטווערטער 6

יע

עלאר לש היח ייה רישי טיס

7 די בּוינונג פון די צוזאַמענגעזעצטע צייטווערטער ,

די צייטווערטער , װאָס זענען צוואַמענגעזעצט מיט פאָרזילכּען, האָבען דעם אַקצענט אָרער אוֹיף דער פֿאָרױלבּע אָדער אהפץ צײימװאָרט גופא , ציבּ. אָכשרײַבּען, אִיגערטאַכען , אויפשטערן { בע קומען , אַנטלױפּען, גערענקען א, אַז. וו

ווען דער אַקצענט געפינם זיך אוֹיפ'ן צײימװאָרט גופא , ורערמן דאָס צײימװאָרם געבּוֹינט פונקם װי אַ איינפאַכעם, נאָר אִין רעם פֿערגאַנגענעם מיטעלװאָרט נעהמט עם ניט אָן די זילבע נָע , צ.3. בּעקומען --- אִיךְ בּעקוּם א. אַז. װו. בּעקימענריג , בּעקומען .

אַזױיגע צוזאַמענגעועצטע צייטווערטער. הייסען עכטע צר. ואַמענזעצוגגען. |

ווען דער אַנקצענט געפינט זיף אלער אוֹיף דער פאָרוילבע , שיילט זיך דאַן די פֿאָרזילבע אָב אִין רער געגענװאַרט אוּן אִין רעף כעפֿעהלענדער רעדעפּאָרם און שטעלט זיף נאָכן צײמװאָרט { 7 וילבּע נץ פאַר'ן מיטעלװאָרט און צֵוּ פּאַר'ץ אִינפיניטיװו שטעלם זף

צווישען דער פֿאָרזילכּע אין דעם צײטװאָרט, ציב, אָכּשרײכען ידי

יו 6 ו 1 2 0

0 0

יודישע גראַמאַטיק 02

אִין שרייבּ אֶבּ ‏ א. אַז. װ. שרייצ אָבּ, אבּגעשריבּען, אָבּצוּשרייבּען.

אַזוֹינע ‏ צייטווערטער הײַסען אונעכטע צוּואַמענוע* צונגען.

ידי עכטע צוזאַמענזעצוּנגען ווערען געבּילדעט מיט דער הילף פון די פאָרזילבּען בּע, גע. ענט (אַנט), דער, עֶר, פער, צוּ צִיבּ, בּעפּוֹצען, געפינען, ענטציקען, אַנטלויפען, רערשלאָגען, ערהאַלטען, פערבּרענען , צושיקען א. אַז. וו |

די אונעכטע צוזאַמענזעצונגען װערען געכילדעט מים דער הילף פוּן די פאָרזילבּען אוֹים, אַרױס. איין, אריין, אוֹיף, אַרויף, אָבּ, אַראָבּ, אום, אַרוּם. צונויף, צוזאַמען. פונאַנדער, איבּער, אַריבּער, אַנידער, אַװעק, אוּנמער, דוּרך, אן, פאָר, צוּ, בּיי, נאָך, מיט, צוריק , צב. אויסלערנען, ‏ אַרױסשלעפען, אַיינקוֹיפען , + אַרײנציהען , אוֹיפלעבּען, אַרוֹיפגעהן, אָבּשִיקען, אַראָבּחאַפּען, אומלויפען , אַרוּמנעהמען, ‏ צוּנױפּקלױבּען, צוזאַמעני געהן מיך), פונאַנדערנעהמען, איבּערשטײגען, אַריכּערפאָהרען, אַנירערלעגען ,‏ אַװעקשטעלען , אונטערלויפען , = דוֹרכשניירען, - אָנ. נייהען,. פאָרשטעלען, צוּשיקען, בּייקימען, נאָכ בשלעפּען , מים. טיילען , צוריקקעהרען א. אַז. וו. , |

די פּאָרזילבּע צַן בּיי ‏ די עכטע צואַמענועצוּנגען בּעמײט פונאַנדער (צער), צ.בּ. צוּשיקען:פונאַנדערשיקען . בּיי די אונעכטע צוּזאַמענזעצונגען כּעטייט זי אַ דערנעהנטערונג , צ.בּ. צונעהן .

ודי פאָרזילבּען איב ער אוּן אוּנטער געהערען אִין אֵייניגע

געצעהלטע צייטװוערטער צוּ די עכטע צװאַמענזעצונגען, צ. בּ.

אִיבּערראַשען --- אִיך אִיבּערראַש, אִיבּערראַשט { אִיבּערזעצען ---

אִיך אִיבּערזעץ, איבּערזעצט אָבּער אוֹיך אִיבּערזעצען --- אִיך זעק

; אִיבּער, איבּערגעזעצט), אונטערשיידען--אִיך אונטערשייד, אונטערשיירט, אין די צואַמענגעועצטע פאָרמען פון אַייניגע צייטווערטער

94 ן. רייזען

ווערט בי דעם הילפּסצײטװאָרט זיין אָנשטאָט דעם פערגאַנגענעם מימעלװאָרט געבּרויכט נאָר רי פֿאָרױלבע, צ. בּ. אִיךְ בִין אַריבער (אָנשטאָט : אַריבּערגענאַנגען), אַלע טהירען וענען געװען צי (אָנשמאָט : צוּנעמאַכט), אִיך בִּין געװען אויף (אָנשטאָט ! אויפגעי שמאַנען .

8 דאָס אומשטאַנדסװאָרט ,

(קאַר הפער, טואנעהח {1ש6ש 40 אא(1)

אומשטאַנדסווערטער װהיסען די וערטער, ויעיכע ב עצייבענען די אוּמשטענדען, בּײ װעלבע אַ געיסע טהעטי? קייט קוּמט פּאָר, ד. ה. זי בעווייזען ואוּ, װען, װי, פּאַרװאָס * געוויסע טהעטיגקייט קומט פֿאָר .

די אומשטאַנדסװערטער ווערען גאָך זייער בּערייטונג אייגנעי מיילט אִין :

אָרמאוּמשטאַנדסווערטער (אויף די פּראַנען װאוֹ ! וואוּהין ? - פון װאַנען6): דאָ, דאָרטע), פון דאַנען, פ' דאָרטען, אַהין , אַהער, אַהינצוּ ‏ אַהערצוּ, אוּמעטום , ערגעץ. ערגעץ:ניט , ערגעץ:וואו, וא עם אִיז, אוױבּען , אונטען , אַנטקעי גען, פון הינטען , פון פאָרענט , פּאָראוֹים , פּאָרווערטס , הין אי צוריק , אַרים , פּאַרבּיי, אִינװוייניג, דרויסען, וויים, פון ווייטען , פון רערי וייטעגם, נאָהענט , אַהיים , אין דער:חיים, אָן, אָט , רעכטם, לינק

צויטאומשטאַנדסווערטער אױף די פּראַגען ווען* וי לאננ 6 + היינט , געכטען , = מאָרנען , אייערנעכטען , איבּערמאָרי גען, איצטער) , אַצינד , שטענריג , אִימער, תמיר , אַלעמאָל, בּאַלר, שׁוֹין, התבֹּף, תבּף:דמיר ,‏ אוּנגעואַמם, פריה, שפעט, פריהער, שפּעטער , דערנאָך , נאָברעם , נאַכהער , בּיז:צַהער , לאַנג, לענגער, אנומעלט , קײנטאָל , אַמאָל, ווען עם אִיז, אָפּט, אָפּטמאָל, ועלי טען , אַנ'אַנדערש ‏ טאָל , מאַנגמאָל , = צייטענווייז, דעמאָלט , ראַן+ -

יודישע גראַמאַטיק 5

נאָך , פון לאַנג:אָן, פוּן קינדווייז אויף, קינדווייז, יונגעלווייז,, בּעי גינען, ‏ פאַרמאָג , פאַרנאַכט , = בּײטאָג , בּיינאַכט, אין דער:פריה , פאַר:אַיאָהרען , פאַר:אַכטאָגען, פאַרצייטען, אִין גיכען, יאָהערעגלאַנג, טעגליך , טאָג-טעגליך , יעהרלי? , ווירער, ווייטער, צזריק , = נאָבאַמאָל , אִיבּער:אַ:נייס , פון-דאָס:נײ , אוף:דאָס:ניי, בּייצייטענס, אוֹיף אֵייבּיב , אַיינטאָל, בּשעת:מעשה , אַחר:המעשׂה, לעת:עתּה, דערוויילע .

אַרט:אומשטאַנדסווערטער אױף די פּראַגען װי ? װי | אַזױ ? אוֹיף װאָם פאַר אַנ'אוֹפן 4 1 אַװי, גום, שען, גערן , װי עם אִיז , אַבּייזױ, אוּמזיסט , בּכּיין, אומישנע, ממילא , פּונקט, אוֹיםי ווייניג , ווילענריג:ניט:ווילענריג , בּכלל, בּפרט , אִין קורצען , בּקֹצוּר , הבלל, אַנדערש, אִינאיינעם , צוּזאַמען , אינגאַנצען , פּלוצלונג , מים. אַמאָל, כּסדר , נאָכאַנאַנר , קוים, שיער .

אַלם / אַרט:אומשטאַנדסװערטער וערען אוֹיך געבּרוֹיכט די אַײנענשאַפּטסװערטער ; רערבּיי האָבּען זי אוֹיךְ אַלם אומשטאַנדם: ווערטער רי פערגלייבונגסשטופען , צ. 3. שנעל --- שנעלער --- שנעי לער פוּן אַלץ---אַמשנעלסטען, גוּט --- בּעסער --- בּעסער פוּן אַלץ --- אַמבּעסטען א. אַז. װ. |

אויסערדעם װוערען די אַרט:אומשטאַנרסװערטער אָפּט געבּיל. דעם פוּן די אֵייננגעשאַפטסװערטער אוּן אִיבּערהױפּט פון די מיטעל: ווערטער דוּרף צוזעצען צוּ זי רי ענרונג ער:הייך, צ. בּ. שטילער: הייד , וויינענדיגערהייד , קליינערהייר , ליעגענדיגערהייר , פּער:+ שפּאַרטערהײד א. אַז. וו. אוּן פון דער מעהרצאָהל פוּן די הוֹיפּטװערטער (ווי אוֹיךְ פוּן אנדערע רערעטיילען) דורך דער ענדונג װיין , צ. בּ. טי בענווייז, פאָרווייז, בּיסליכווייז, ‏ איינציגווייז ,

צאָהלאומשטאַנדסווערטער: אֵײנמאָל, צװײמאָל, דרײימאָל. א. אַז. װ. ערשטענס, צוויימענם א. אַז. װ. בּיינאַנּר, זאַלבּענאַנד , זאַלבּעדריט , זאַלבּעפינפט א. אַז. װו. פיעל , וועניג , גענוג, גרוים (צ. בּ, גרויס חשק , גרוים שרעק, גרוים פערנגינען), צוּ-פיעל .

אומשמאַנדסווערטער פון בּעשטימונג, פערי גייגונג, צווייפ על: יאָ, ניט, נײַן, ניטא, קיין, קיין שׁוּם,

96 3 רייו ען

אַוראי, בּעשטימט, געויס, אנבּערינגט, בֹּלי ספק, אֶפֹשׂר פילייכט , טאָמער , מן הסתם , מסתמא , משמעות , אַפּנים , װאַהר: שיינליך . טאַקע אִין דער:אָמת'ן , ווירקליף , געויעהנטליף , בּפירוש, קענטיג , מעגליף ,

גראַדאומשטאַנדסװוערטער: עעהר, צו ע. בּ. צו פריה , צו גיך א. אַז. װ.), העכסט, גאַנץ, אִינגאַנצען, פּאָלקאָם , לחלוטין (אַכּסאָלוט), ממש, ניט אִין אַנ'עֶרךְ, סאַמע (צ. בּ. רער סאַמע בּעסטער א. אַז. װ.), פיעל, אַ סך (צ. בּ. פיעל קליגער, אַ סף רייכער א. אַז. װו, גאָר, קוֹים , שיער, כּמעט.

פראַגענדע אומשטאַנדסווערטער: װאוּ? װאוהין? פון װאַנען ? בּיז װאַנען ? וען } פאַרװאָס ‏ צוּליעבּ װאָס } למאי ? נאַכשאָל ? טאַקע ?

רענדער אביקע

9ט. דאָס פאָרװאָרט,

(מֶלַת הַיָחַם, 1013גסעח ,410000טאזי1 פוע)

פּאָרווערטער הײיסען די װערטער, װעלכע בּעצייבענען פערשירענע פערהעלטנישען צווישען גענענשטאַנדען אָרער צווישען גענענשטאַנדען און טהעטיגקייטען , צ. בּ. ראָס בּוך ליענט אויפ'ן טיש , דאָס בּוּך ליענט אונטערץטיש , אִיךְ געה אִין גאָס { איך געה פון גאָם .

אִין זאַץ קענען די פּאָרווערטער ועלבּסטשטענריג , אָהן אַנרערע רערעטיילען, ניט געבּרוֹיכט װערען. זי שטעהען פֿאַר די װער. טער , אוֹיף וועלכע זיי. בּעציהען זיך, +צ. בּ. אַרוּם שֹׁטוּבּ, געבּען טהיר , אִיבּער'ן װאַנד ,

אָנמערקוּנ; 1; די פאָרווערטער צוּ אוּן נאָך , ווען זי װעי רען אִיבּערגע'חור'ט, שטעלען זי זיך גאָך די װערטער, אוֹף וועלכע זי כּעציהען זיך, צ. כּ. צום פענסטער צו, נאָך מיין מיי. נוּנג גאָך .

אָנמערקונג 19 בּיים פֿאָרװאָרט פוּן--וועגען, צוליטב--

ינּדרישע גראַמאַטיק ‏ 7 = 0,065656265,65625556572555 0 יע יע 0 000

לועגען שטעלט זיך דאָס אָבּהענגיגע װאָרט צווישען פוּן אָרער צוליעב אוּן ווענען, צ. בּ. פון דעם טאַטענם וועגען , צוּליעבּ רעם מאַטענס וועגען . |

די וערטער ,‏ וועלכע הענגען אָבּ פוּן די פּאָרװוערטער שטעת: . ען געוועהנליך אִין דאַטיוו, צ. בּ. אָנשטאָט רעםס לעהרער, בי דער שוועסטער : (נים בּיי די שוועסטער) , פוּן דעם קינר (ניט פון - דאָס קינד) א. אַז. װו. יי

נאָר נאָך דעם פאָרװאָרט פוּן-וועגען, צוליעבּ--ווענען שטעהט דאָם אָבּהענגיגע װאָרט אִין געניטיוו, צ. בּ. פון דעם לעהרערס ווענען, אָדער ציליעכּ דעם לעהרערס װעגען, פון רער ישוועסטערס ווענען , פון דעם קינדם ועגען, פוּן די יורענם װענען, פון די קיגרערם ועגען, פון רעם אַלטענס ווע:ען., פון יערערנס וועגען א. אַז. װו. |

די בּענריפסנעמען נעהמען ניט אָן בּיים פאָרװאָרט פון--וועגען די ענדונג ם, צ. בּ. פון כּבוֹר ועגען, פוּן גרויסקייט ווענען .

; אָנמערקינג ; דער געניטיוו פוּן די פּערוענליכע פירווערטער

גיסט זיך צוּנויף מיט'ן פאָרװאָרט ווענען, אָננעהמענדיג דערבּיי אַ מ : פון מיינטווענען צוּליעכּ מיינטוועגען) , פוּן דיינטוועגען , פון זיינטװענען, פון- אִיהרטװענען , = פוּן אונזערטוועגען, פון אֵייערט. וועגען ,‏ פוּן זייערטוועגען . | | |

די פֿאָרווערמער אִֵין, אוֹיף, פאַר, דוּרף, וועגען, געגען, קענען אָפּטמאָל אוֹיךף שטעהן מיט| אַקאַטיוו, אִיבּער. הױפּט װען דאָס אָבּהענגיגע װאָרט אִיו פון זעבליבען געשלעכט, אָרער עס שטעהם מיט'ן אונכּעשטימטען אַרטיקעל, צ. בַּ. אַרינגעהן אִין דאָס קאַלטע שטיבּעלע , ענטפערן אוֹיף די פּערגעבּענע פראַגע, זיף אָננעהמען פּאַר דאָס אָרימע קינ-, קיקען דוּרף דאָס קליינע פענסטער , ריירען וענען אַ נויטיגע ואַד, געהן גענען אַ גרוֹיסע . -מערהייט , |

נאָך די פאָרווערטער אוֹיף, אִיבּער, אוּגטער, אוי שער, מים, נאָך, בּיו, פאַר. דורף, לוֹיט, בּעת

*

08 ר ןג דיי ע|

ערע יע ראי אשי א ",האליע יל 64 ,ער" . יח "עשאי" אי אי אע אי אה אברדא אלש "יט 5

בּשעת געהט דער בּעשטימטער אַרטיקעל פון מענליבען אוּן ועכ+ ליבען געשלעכט זעהר אָפּט אִיבּער אִין | אוּן מײילט זיך אבּ פון זיי מיט אַנ'אַפאָסטראָף , צ. בּ. אויף דעם:אויפ'ן , אִיבּער דעם:אִיבּער'ן , מיט דעם:מימ'ן , פּאַר דעם:פאַרץ, בּעת רעם:בּעת'ן א. אַזי װי | = נאָך די פאָרװוערטער צוּ, ב יי, אֵין אוּן פוּן געהט ער אִיבּער אִין אַ ם און פון די ערשטע צויי טײלט ער זיף ניט אֶבּ מים אַנ'אַפּאָסטראָף : צוּ דעם:צום , בּיי רעם:בּײַם (ניט בּייץ, אִין דעםי אִינ'ם, פוּן דעם:פונ'ם , | די פאָרווערטער אויף, מיט, צוּ, פאַר, פון, ביי, אִין, נאָך גיסען זיך צוּנוֹיף מיט'ן אָנװײזענדען פּירװאָרט רעם אִין אַיין װאָרט : אויף דעם:דערויף, מיט דעם:דערמיט ,‏ צו דעםירערי צוּ, פון דעם:דערפון , בי דעם:רערבּיי , אִין דעם:דערין (דעריין אָרער דערינען), נאָך רעם:דערנאָך . די פּאָרווערטער וערען פּאַר די דאָזיגע פּאָרמען געוועהנליף אַרױסגעלאָזען, צ. בּ. דערפון---אָנשטאָט פוּן דערפוּן , רערויף --- אָנשטאָט ‏ אויף דערויף , דערמיט --- אָנשטאָט מיט דערמיט , דערצוּ --- אָנשטאָט צוּ דערצו, רערבּײי --- אָנֹשטאָט בּיי דערבּי . י | = דאָס פאָרװאָרט גע ען שרײכּט זף דורף אַ 1, און ניב דורך אַ ל (ניט לעבּען .

6 דאָס בּינדװאָרט ,

מָלַת הַחַבּוּר 601036 ,מ10/אממן װסא 216)

אט יי יט

די בּינדווערטער דיענען אף צוּ פערבּינרען צװישעך זיך אָדער נאַנצע זאַצען אָרער גלײבאַרטיגע זאַצגליעד ר זי ווערען אַיגגעטײלט אִין |

פערבינדענדע: או, אוֹיךְ, אויסערדעם, דערצ ניף

וד יש ע ג ר אַ טמ אַ טיק | 99

5285222222222 עלא רערט אַזוֹי װוי --- אַזױ אוֹיך, יי --- סיי , הן --- הן, אי --- אי, ניט --- ניט, דאָ -- דאָ, ניט נאָר --נאָר אוֹיך*+ /

אַנטקעגענשטעל ענד ע: אָבּער, נאָר, ראָך , פונרעסטי װועגען, אָרער , צי. חאָטש הגם, אפילו.

בּעגרינרענדע: וויילנע) , דען, װאָרוּם דערום , רעריבּער , דערפאַר , מחמת . |

בּינדווערטער פון ציים: װען, װי, אײרער, ביוי בּיז װאַנען , וי לאַנג , כליזמן , קוים, נאָכרעם אַו, זינט, וים, בּעת, בּשעת. |

בּינדװערטער פוּן צוועק: כּדי צוּ, בּכדי צוּ, אוּם צוּ, אַן, אַבּי. | : |

בּינדווערטער פוּן בּעדינגוּנג : װוען, אַז, אויבּ , באם '

1 דאָס אוֹיסרוּפוּנגסװאָרט ,

(מְלַת הַקְרִיאָה, 6 0161 אנס א , 68110( 1016 1016) אור א

די אויסרוּפוּנגסװוערטער רדריקען אוים פערשירענע געפיהלען , װי צ- בי, פרייך : - גוּט ! הוּרראַ! שטערץ: אַך. אֶך' וועה געשריען ! פעראַכטונג : טפוי'! פע !'מאום ' |

אויסעררעם געהערען צוּ די אויסרוּפונגסווערטער נ אָ באַהמוגי ג ען פוּן פערשירענע קלאַנגען , צ בּ. מע! בֹּאַץ! קאַפּ -- קאַפ!

אין פֿערלאַג ,9 ר אָ ג ר עס" איז ערשיענען פֿאָלגענדש יודישע לערר ביבער; 1

אַ מעטאָדע צו לערנען לעזען און שרייבע גן יודישׁ. מיט גראַממאַטיקאַלישע כּללים און אילליסטראַציעס אי טעקסם,

גייגעלענט אַלע העכרעאישע ווערטער, װאָס געהען אריין אין דער יודישער שפּראַןך,

צוזאַמענגעשטעלט פֿון ן, און אַ, רייזען :

פּרײַן 88 קאָמֹי .

אַ לעזע:בוך פֿאַר שוהל און הוין

געואַטעלט פֿון די געסטע ליטעראַרישע און װיסענשאַפֿטליפֿע קוועלען נאָך די נייעסטע מעטאָדרעם מיט צײכֿנונגען אוּן איללום

טראַציעם, דויך אברהם רייזען .

מרן 40 קאָפ'.

נעטימאַלאַניע און סינטאַקטים י8},

פֿערפֿאַסט פֿון זלמן רייוען. יא פריו 00 קאָם',

מיט בעשטעלונגען לוש אררעסע +

יי סטמץ 1101 0,ס4 0121 יז }1 8 (01-08 מיאסשסדס?)

.86 זואס1121 ,1188 זוואסאאע .